M1:21 — کوزه‌ٔ چشم حریصان پُر نشد / تا صدف قانع نشد پُر دُر نشد

This couplet presents one of Rumi's core teachings: the conflict between greed (āz) and contentment (qanāʿat). The eye of a person driven by avarice is like a small jar that can never be filled, no matter how much is poured into it. This insatiable thirst for more consumes their being.

In contrast, Rumi uses the image of the oyster. Drawing on an ancient belief, he explains that an oyster only forms a precious pearl after taking in a single raindrop and then closing its shell, becoming 'content'. This illustrates that true inner richness comes not from endless acquisition, but from closing the 'mouth' of desire. The pearl's value is a direct result of this act of containment and satisfaction.

This principle extends beyond the individual. Rumi's words serve as a critique of any society or system built on the endless pursuit of more, which tramples contentment and leaves people in a breathless, ultimately meaningless race. The fundamental freedom (āzādegi) is not external, but internal: liberation from the tyranny of one's own greed. In the verses that follow, Rumi identifies Divine Love (ʿeshq) as the only true cure for this spiritual malady, as it eradicates the self-centeredness that is the root of all vices and fills the soul with a richness that worldly things cannot provide.

يحتوي هذا البيت على أحد أعمق تعاليم مولانا: قضية «الآز» (الطمع) و«القناعة». إذا كان الإنسان أسير الطمع، فإن عينه كإبريق لا يمتلئ أبدًا. مهما صببت فيه، يبقى فيه فراغ، ويستولي عليه عطش أكبر. هذا «كوز عين الطمّاع» لا يرتوي أبدًا.

في المقابل، يضرب مولانا مثل الصدفة التي لا تستطيع أن تنتج لؤلؤة إلا في حالة القناعة. يستند هذا القول إلى العلم القديم الذي كان يعتقد أن قطرة المطر تدخل فم الصدفة، وأن الصدفة بتحصين «فمها» و«قناعتها» تحوّل تلك القطرة إلى درة. يستفيد مولانا من هذه الصورة ليقول إن الامتلاء الداخلي لا يأتي من كثرة الأخذ، بل من «إغلاق فم» الطمع والوصول إلى القناعة. عندما تغلق الصدفة فمها وتقنع، حينئذ تتشكل درة ثمينة في داخلها؛ وإلا، يبقى فمها مفتوحًا ولا تحتفظ بشيء.

أرى أن كلمة «آزاده» (الحر) ليست ببعيدة عن «آز» (الطمع). فالآزاده هو من تحرر من «الآز». والحرية الأعمق هي التحرر من هذا الطمع والجشع والرغبة في الزيادة، التي تدفع الإنسان باستمرار نحو المزيد. يؤكد مولانا مرارًا أن القناعة ركن عظيم من أركان السلوك والإيمان؛ لأنها علامة الحرية الحقيقية. هذه الحرية الداخلية أسمى من أي حرية خارجية يسعى إليها أهل الدنيا. فالمجتمع الذي يقوم على «الآز» و«الحرص»، مثل كوز عين الطمّاع، لن يمتلئ أبدًا. في الحقيقة، يوجه مولانا بهذا الكلام نقدًا عميقًا للأنظمة التي تقوم على الطمع والرغبة في الزيادة المستمرة، مثل الرأسمالية، والتي داست على القناعة. في مثل هذا النظام، يجري الإنسان باستمرار في سباق محموم لكي يبذل عرقًا أكثر ويركض أسرع، دون أن يضع الهدف النهائي في اعتباره. هذا مسار يهوي بوضوح إلى الهاوية ويدمر حياة الإنسان ويفرغها.

ولكن ما هو العلاج؟ يرى مولانا أن «العشق» هو حل هذا المرض الداخلي. فالعشق يمزق ثوب الحرص والعيب البالي، ويلبس السالك ثوبًا جديدًا من الشبع. فمن «شُقّ ثوبه بالعشق»، يتطهر ليس فقط من الحرص، بل من كل عيب آخر. لماذا؟ لأن العشق يزيل الأنانية التي هي «أم الرذائل». وعندما لا تكون هناك أنانية، لا تجد الرذائل الأخرى طريقها. هذا الشبع الناتج عن العشق يمنح الإنسان غنى داخليًا بحيث لا يرى نفسه محتاجًا لأي شيء آخر. هذه الحالة لا تجدها في أعمال سعدي وحافظ بهذه الصراحة وهذا التأكيد. بالنسبة لمولانا، العشق هو «لوت هول»، طعام دسم ومهيب يشبع الروح ولا يترك حاجة لأي تغذية أخرى. فالمؤمنون الحقيقيون، بسبب هذا الشبع والاستغناء الداخلي، يمتلكون من الصفات الإنسانية ما يحسدهم عليها الكفار. هذا هو طريق مولانا للتحرر من «الآز» والوصول إلى «الآزادگی» الحقيقية.

این بیت یکی از مهم‌ترین آموزه‌های مولانا را در خود دارد: مسئلهٔ «آز» و «قناعت». مولانا می‌گوید اگر انسان اسیر آز و طمع باشد، چشمش مانند کوزه‌ای است که هرگز پر نمی‌شود؛ هرچه در آن بریزی، باز هم جای خالی می‌ماند و عطش بیشتری وجودش را فرامی‌گیرد. این «کوزهٔ چشم حریصان» هیچ‌گاه سیراب نمی‌شود.

در مقابل، مولانا مثال صدف را می‌آورد که تنها در حال قناعت است که می‌تواند مروارید بپروراند. این دیدگاه بر اساس علم قدیم است که گمان می‌کردند قطرهٔ باران وارد دهان صدف می‌شود و صدف با «بستن دهان» و «قانع شدن»، آن قطره را به دُر تبدیل می‌کند. مولانا از این تصویر استفاده می‌کند تا بگوید پُریِ درون، نه از زیاد به دست آوردن، بلکه از «بستن دهان» طمع و رسیدن به قناعت حاصل می‌شود. صدف وقتی دهان می‌بندد و قانع می‌شود، آنگاه است که دُرّی گران‌بها در درونش شکل می‌گیرد؛ در غیر این صورت، دهانش باز می‌ماند و چیزی را در خود نگه نمی‌دارد.

دکتر سروش معتقد است که واژهٔ «آزاده» بی‌ارتباط با «آز» نیست. آزاده کسی است که از «آز» رها شده است. ریشه‌ای‌ترین آزادی، همین رهایی از طمع، حرص و زیاده‌خواهی است که انسان را مدام به دنبال افزودن می‌کشاند. مولانا بارها تأکید می‌کند که قناعت، رکن بزرگی از ارکان سلوک و ایمان است؛ زیرا نشانهٔ آزادگی حقیقی است. این آزادگی درونی، بالاتر از هر آزادی بیرونی است که اهل روزگار به دنبال آن هستند. جامعه‌ای که بر «آز» و «حرص» بنا شده باشد، مانند کوزهٔ چشم حریصان، هرگز پر نمی‌شود. در واقع، مولانا با این کلام، نقد عمیقی بر نظام‌هایی مانند سرمایه‌داری دارد که بر طمع و میل به افزایش بی‌وقفه استوار شده‌اند و قناعت را لگدمال کرده‌اند. در چنین نظامی، انسان مدام در یک رقابت نفس‌گیر می‌دود تا بیشتر عرق بریزد و بیشتر بدود، بدون آنکه هدف نهایی را در نظر بگیرد. این مسیری است که به وضوح به ته دره می‌افتد و زندگی انسان را تهی و نابود می‌سازد.

اما درمان چیست؟ مولانا «عشق» را راه‌حل این بیماری درونی می‌داند. عشق، جامهٔ کهنهٔ حرص و عیب را پاره می‌کند و جامه‌ای نو از سیرچشمی بر تن سالک می‌پوشاند. کسی که «جامه‌اش ز عشق چاک شد»، نه فقط از حرص، بلکه از هر عیب دیگری پاک می‌شود. چرا؟ چون عشق، خودخواهی را که «اُم‌الرذائل» (مادر همهٔ بدی‌ها) است، از بین می‌برد. وقتی خودخواهی نباشد، دیگر بدی‌ها هم راه خود را نمی‌یابند. این سیرچشمی که از عشق به دست می‌آید، چنان غنای درونی به انسان می‌بخشد که دیگر به هیچ چیز نیازمند نمی‌بیند. این حالتی است که در آثار سعدی و حافظ به این صراحت و با این تأکید دیده نمی‌شود. برای مولانا، عشق یک «لوت هول» است، یک غذای چرب و سنگین که جان را سیر می‌کند و دیگر نیازی به هیچ تغذیهٔ دیگری باقی نمی‌گذارد. مؤمنان حقیقی، به دلیل همین سیرچشمی و بی‌نیازی درونی، چنان ویژگی‌های انسانی دارند که کافران نیز به آن حسرت می‌برند. این است راه مولانا برای رهایی از «آز» و دستیابی به «آزادگی» واقعی.