읽기› 권 1› 병든 노예 소녀와 사랑에 빠진 왕과 그녀를 치료하기 위한 그의 술책› 대구 54
M1:54 — از هلیله قبض شد، اطلاق رفت / آب آتش را مدد شد همچو نَفت
M1:54
شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: هلیله، به جای روانکنندگی، قبضآور شد و اثر اسهالدهندگیاش از بین رفت. آب نیز برای آتش مددکار شد، درست مانند نفت. معنا: این بیت نشان میدهد که چگونه در مواقعی، علل عادی تأثیرات عکس میدهند؛ دارو بیماری را تشدید میکند و آب آتش را شعلهورتر میسازد.
شرح
این بیت، بیگمان، یکی از کلیدهای فهم اندیشهی ضدّ علّیتی مولاناست که در سراسر مثنوی بسط یافته است. مولانا، به صراحت، در جای دیگری میفرماید: «ز آغاز قرآن تا تمام، رفض اسباب است و علت والسلام.» از دیدگاه او، آنچه ما به عنوان «علیت» در طبیعت میشناسیم، نه ضرورتی تخلفناپذیر، بلکه عادتی است که خداوند در عالم جاری ساخته است. این عادت، البته، میتواند در هر لحظه به ارادهی حق شکسته شود و اینجاست که معجزات، از ابراهیم در آتش تا عصای موسی، ظهور میکنند؛ نه نقض قانون، بلکه نقض عادت.
این اندیشهی مولانا قرابت عجیبی با دیدگاه اشاعره و حتی فیلسوفان غربی چون دیوید هیوم دارد. هیوم در قرن هفدهم، ضرورت علّی را منکر شد و گفت آنچه ما توالی علت و معلول میپنداریم، چیزی جز "عادت ذهن" ما نیست؛ عادت کردهایم که پس از A، B را ببینیم و این توالی را به ضرورت تفسیر کنیم. مولانا نیز با همین نگاه، "نظم" جهان را میپذیرد، اما "ضرورت" آن را منکر میشود. این نظم، عادت خداوند است، نه ذاتیِ اشیا.
در این بیت خاص، مولانا مثالهایی از پزشکی و طبیعت میآورد تا این نکته را روشن کند. هلیله، که خاصیت مسهلی و روانکنندگی دارد (اطلاق)، در این مورد خاص «قبض» آورد و یبوست ایجاد کرد؛ یعنی درست عکس عمل طبیعیاش را انجام داد. یا آب که وظیفهاش خاموش کردن آتش است، در این موقعیت استثنایی، «مدد» آتش شد، «همچو نفت»، یعنی آن را شعلهورتر ساخت. اینها همه نشانههایی هستند که خداوند، برای نمایش عجز طبیبان و برای یادآوری قدرت بیکران خود، این عادات را درهم میشکند تا آدمی بداند که زمام امور، هرگز به طور کامل در دست اسباب ظاهری نیست و یک «علت ظریف» همیشه در کار است که میتواند تمام برنامهریزیها را به هم بریزد. اینجاست که مفهوم «توفیق» الهی معنایی ژرفتر مییابد؛ توفیق یعنی اینکه خداوند، به رغم احتمال هر نتیجهی دیگری، اسباب را چنان کنار هم بنشاند که نتیجهی مطلوب حاصل شود. این دیدگاه، نگاه انسان را به عالم وسیعتر میکند و او را از غرور و خودبسندگی در فهم جهان باز میدارد.
نکات کلیدی
- اصل علیت در نگاه مولانا صرفاً یک «عادت» است، نه یک «ضرورت» ذاتی.
- خداوند در هر لحظه میتواند این عادت را بشکند و تأثیر علل را دگرگون سازد.
- معجزات، نمونههای بارز «نقض عادت» الهی هستند که ضعف ارادهی انسانی را نشان میدهند.
- مولانا در این نگاه، به اشاعره و حتی فیلسوفانی چون دیوید هیوم نزدیک میشود.
- وقتی علل عادی کارکرد عکس میدهند، این نشانهی حضوری فراتر از نظم مادی است.
- مفهوم «توفیق» الهی در این نظام فکری معنای عمیقتری مییابد: خدا امور را به خیر میانجامد.
Sources: d1-s13 · 00:36:34 d1-s13 · 00:42:02 d1-s15 · 00:52:42
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: By myrobalan, constipation arose, its laxative effect departed; Water became an aid to fire, just like napalm. Meaning: This verse illustrates how, at times, ordinary causes produce inverse effects; medicine exacerbates illness, and water kindles fire, defying conventional expectations.
Explanation
This verse, without doubt, stands as one of the keys to understanding Rumi's anti-causal thought, which is extensively developed throughout the Masnavi. Rumi, in no uncertain terms, states elsewhere: “From the beginning of the Qur'an to its end, it is the rejection of causes and effects, and that is all.” From his perspective, what we perceive as “causality” in nature is not an unalterable necessity, but rather a habit that God has established in the world. This habit, of course, can be broken at any moment by divine will, and it is precisely here that miracles—from Abraham in the fire to Moses’s staff—manifest; not as a violation of law, but as a breaking of habit.
Rumi’s thought in this regard bears a striking resemblance to the views of the Ash'arites and even Western philosophers such as David Hume. Hume, in the 17th century, denied causal necessity, arguing that what we interpret as a sequence of cause and effect is nothing more than a “habit of mind”; we are accustomed to seeing B after A, and we interpret this sequence as a necessity. Rumi, with a similar outlook, accepts the “order” (nazm) of the world but denies its “necessity.” This order is God's habit, not an inherent property of things.
In this particular verse, Rumi uses examples from medicine and nature to clarify this point. Myrobalan (helileh), known for its laxative and purgative properties (eṭlāq), in this specific instance caused “constipation” (qabḍ); that is, it performed the exact opposite of its natural function. Or water, whose function is to extinguish fire, in this exceptional situation, “aided” the fire, “just like napalm,” meaning it intensified the flames. These are all signs that God, to demonstrate the impotence of physicians and to remind humanity of His boundless power, disrupts these habits so that man may know that the reins of affairs are never entirely in the hands of apparent causes. A “subtle cause” is always at work that can upset all plans. It is here that the concept of divine “towsīq” (grace/guidance) acquires a deeper meaning; towsīq means that God, despite the possibility of any other outcome, arranges causes in such a way that the desired result is achieved. This perspective broadens human understanding of the world and deters pride and self-sufficiency in comprehending existence.
Key takeaways
- Rumi views causality as a "habit" (ʿādat), not an inherent "necessity" of existence.
- God can break this habit at any moment, altering the effects of causes.
- Miracles are prime examples of divine "habit-breaking" (kharq-e ʿādat), demonstrating the limits of human will.
- Rumi's anti-causal stance aligns with Ash'arite theology and even Western philosophers like David Hume.
- When ordinary causes yield inverse effects, it signals a presence beyond the material order.
- The concept of divine "towsīq" (grace/guidance) gains profound meaning in this framework: God brings matters to a good end.
Sources: d1-s13 · 00:36:34 d1-s13 · 00:42:02 d1-s15 · 00:52:42
به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI
এই শ্লোকে দেখানো হয়েছে কিভাবে সাধারণ কারণগুলো মাঝে মাঝে উল্টো ফল দেয়; ঔষধ রোগকে বাড়িয়ে তোলে এবং জল আগুনকে আরও প্রজ্বলিত করে।
এই শ্লোকটি নিঃসন্দেহে কার্যকারণ সম্পর্ক (causality) বিষয়ে রুমির ধারণার একটি মূল চাবিকাঠি, যা তিনি তাঁর মসনবী জুড়ে ব্যাখ্যা করেছেন। রুমির দৃষ্টিতে, আমরা প্রকৃতিতে যাকে 'কারণ' এবং 'ফল' বলে জানি, তা কোনো অমোঘ নিয়ম নয়, বরং ঈশ্বরের প্রতিষ্ঠিত একটি 'অভ্যাস' (عادة) মাত্র। এই অভ্যাস যেকোনো মুহূর্তে ঈশ্বরের ইচ্ছায় ভেঙে যেতে পারে। এখানেই মোজেজা বা অলৌকিক ঘটনার জন্ম হয়—আগুনের মধ্যে ইব্রাহিম, মুসার লাঠি—এগুলো নিয়মের লঙ্ঘন নয়, বরং অভ্যাসের লঙ্ঘন।
রুমির এই চিন্তা আশআরী মতবাদ, এমনকি ডেভিড হিউমের মতো পাশ্চাত্য দার্শনিকের সঙ্গেও সাদৃশ্যপূর্ণ। হিউম কার্যকারণের অনিবার্যতাকে অস্বীকার করে বলেছিলেন যে, আমরা যাকে কারণ ও ফলের ধারাবাহিকতা বলে মনে করি, তা আমাদের 'মনের অভ্যাস' ছাড়া আর কিছুই নয়। রুমি একইভাবে জগতের 'শৃঙ্খলা' স্বীকার করেন, কিন্তু তার 'অনিবার্যতা' অস্বীকার করেন। এই শৃঙ্খলা ঈশ্বরের অভ্যাস, বস্তুর অন্তর্নিহিত ধর্ম নয়।
এই নির্দিষ্ট শ্লোকে, রুমি এই বিষয়টি স্পষ্ট করার জন্য চিকিৎসা ও প্রকৃতি থেকে উদাহরণ দিয়েছেন। হরিতকী (هلیله), যার ধর্ম হলো পেট পরিষ্কার করা (اطلاق), এক্ষেত্রে কোষ্ঠকাঠিন্য (قبض) সৃষ্টি করলো, অর্থাৎ তার স্বাভাবিক গুণের ঠিক বিপরীত কাজ করলো। একইভাবে, জল, যার কাজ আগুন নেভানো, এই ব্যতিক্রমী পরিস্থিতিতে আগুনের 'সহায়ক' হয়ে উঠলো, 'নفتهর মতো', অর্থাৎ আগুনকে আরও বাড়িয়ে দিল। এই সমস্ত লক্ষণ এটাই প্রমাণ করে যে, চিকিৎসকদের অক্ষমতা এবং নিজের অসীম ক্ষমতা দেখানোর জন্য ঈশ্বর এই অভ্যাসগুলোকে ভেঙে দেন, যাতে মানুষ বুঝতে পারে যে জাগতিক কারণগুলোর হাতে সবকিছুর নিয়ন্ত্রণ নেই। এর পিছনে সর্বদা এক 'সূক্ষ্ম কারণ' কাজ করে, যা সমস্ত পরিকল্পনাকে ওলটপালট করে দিতে পারে।
- هلیله
- হরিতকী; একটি ভেষজ ফল যা সাধারণত রেচক বা জোলাপ হিসাবে ব্যবহৃত হয়।
- قبض
- কোষ্ঠকাঠিন্য; আঁটসাঁট বা সংকুচিত অবস্থা। এখানে ঔষধের বিপরীত ক্রিয়া বোঝানো হয়েছে।
- اطلاق
- মুক্তি, নিঃসরণ; এখানে এর অর্থ রেচক ক্রিয়া বা পেট পরিষ্কার করার ক্ষমতা।
- نَفت
- ন্যাপথা বা খনিজ তেল; দাহ্য পদার্থ যা আগুনকে বাড়িয়ে তোলে।
This couplet illustrates how, at times, ordinary causes produce inverse effects: medicine exacerbates illness, and water kindles fire, defying conventional expectations.
This verse is a crucial insight into Rumi's anti-causal worldview, a theme he explores extensively throughout the Masnavi. For Rumi, what we perceive as "causality" in nature is not an unchangeable necessity but rather a habit that God has established in the world. This divine habit, however, can be broken at any moment by God's will, which is precisely how miracles manifest – not as violations of natural law, but as instances of God breaking His own established habits.
Rumi uses striking examples to clarify this point. Helileh (myrobalan), a known laxative, paradoxically caused qabḍ (constipation) in the ailing slave girl, acting in direct opposition to its natural function. Similarly, water, whose inherent property is to extinguish fire, here aided the fire, intensifying it "like napalm." These occurrences serve as divine signs, demonstrating the limits of human understanding and the impotence of physicians. They remind humanity that the ultimate control of affairs rests not with apparent causes, but with a "subtle cause" (God) who can disrupt all plans. This perspective deepens the meaning of divine towsīq (grace or guidance), implying that God, despite any other probable outcome, can arrange circumstances to achieve a desired result. This broadens human understanding beyond mere material causality, guarding against pride and self-sufficiency in comprehending existence.
- هلیله
- Myrobalan, a fruit-like herbal medicine known for its laxative properties.
- قبض
- Constipation; literally 'contraction' or 'tightening,' the opposite of a laxative effect.
- اطلاق
- Laxative effect; literally 'release' or 'loosening,' referring to the bowel-loosening property of myrobalan.
- نَفت
- Naphtha or petroleum, a highly flammable substance used to ignite or intensify fire.
این بیت نشان میدهد که چگونه در مواقعی، علل عادی تأثیرات عکس میدهند؛ دارو بیماری را تشدید میکند و آب آتش را شعلهورتر میسازد.
این بیت، بیگمان، یکی از کلیدهای فهم اندیشهی ضدّ علّیتی مولاناست که در سراسر مثنوی بسط یافته است. مولانا، به صراحت، در جای دیگری میفرماید: «ز آغاز قرآن تا تمام، رفض اسباب است و علت والسلام.» از دیدگاه او، آنچه ما به عنوان «علیت» در طبیعت میشناسیم، نه ضرورتی تخلفناپذیر، بلکه عادتی است که خداوند در عالم جاری ساخته است. این عادت، البته، میتواند در هر لحظه به ارادهی حق شکسته شود و اینجاست که معجزات، از ابراهیم در آتش تا عصای موسی، ظهور میکنند؛ نه نقض قانون، بلکه نقض عادت.
این اندیشهی مولانا قرابت عجیبی با دیدگاه اشاعره و حتی فیلسوفان غربی چون دیوید هیوم دارد. هیوم در قرن هفدهم، ضرورت علّی را منکر شد و گفت آنچه ما توالی علت و معلول میپنداریم، چیزی جز "عادت ذهن" ما نیست؛ عادت کردهایم که پس از A، B را ببینیم و این توالی را به ضرورت تفسیر کنیم. مولانا نیز با همین نگاه، "نظم" جهان را میپذیرد، اما "ضرورت" آن را منکر میشود. این نظم، عادت خداوند است، نه ذاتیِ اشیا.
در این بیت خاص، مولانا مثالهایی از پزشکی و طبیعت میآورد تا این نکته را روشن کند. هلیله، که خاصیت مسهلی و روانکنندگی دارد (اطلاق)، در این مورد خاص «قبض» آورد و یبوست ایجاد کرد؛ یعنی درست عکس عمل طبیعیاش را انجام داد. یا آب که وظیفهاش خاموش کردن آتش است، در این موقعیت استثنایی، «مدد» آتش شد، «همچو نفت»، یعنی آن را شعلهورتر ساخت. اینها همه نشانههایی هستند که خداوند، برای نمایش عجز طبیبان و برای یادآوری قدرت بیکران خود، این عادات را درهم میشکند تا آدمی بداند که زمام امور، هرگز به طور کامل در دست اسباب ظاهری نیست و یک «علت ظریف» همیشه در کار است که میتواند تمام برنامهریزیها را به هم بریزد. اینجاست که مفهوم «توفیق» الهی معنایی ژرفتر مییابد؛ توفیق یعنی اینکه خداوند، به رغم احتمال هر نتیجهی دیگری، اسباب را چنان کنار هم بنشاند که نتیجهی مطلوب حاصل شود. این دیدگاه، نگاه انسان را به عالم وسیعتر میکند و او را از غرور و خودبسندگی در فهم جهان باز میدارد.
- هلیله
- میوهای گیاهی با خاصیت دارویی، معمولاً مسهل و روانکننده.
- قبض
- یبوست، خشکی مزاج، عکس عمل مسهل.
- اطلاق
- روانکنندگی، خاصیت مسهلی.
- مدد
- کمک، یاری.
- نَفت
- مادهای سوختنی که آتش را شعلهورتر میکند.
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked2
بله، در زمان مولانا و حتی قرنها پیش از آن، "نفت" به معنای مادهای قابل اشتعال که امروزه نیز میشناسیم، وجود داشته و مورد استفاده قرار میگرفته است. در ادبیات فارسی و منابع تاریخی، واژه "نفت" به قیر، قطران، و نفت خام اشاره دارد که برای روشنایی، گرمایش، و حتی در جنگها به عنوان مادهای آتشزا (مانند "نفتانداز" یا "آتش یونانی") استفاده میشده است.
مولانا در این بیت، "نفت" را به عنوان مثالی از چیزی که به آتش مدد میرساند (آن را شعلهورتر میکند) ذکر میکند:
از هلیله قبض شد، اطلاق رفت
آب آتش را مدد شد همچو نَفت
M1:54
همانطور که در پاسخ قبلی اشاره شد، این بیت در راستای بیان این نکته است که خداوند میتواند تأثیر طبیعی اشیاء را دگرگون سازد؛ همانطور که آب میتواند به جای خاموش کردن آتش، آن را با مدد "نفت" شعلهورتر کند.
برای بررسی بیشتر این مفهوم که خداوند میتواند نظم طبیعت را بشکند، میتوانید به بخش «شکستن نظم طبیعت و نفی علیت در مثنوی» مراجعه کنید.
هلیله (Myrobalan) نام میوهای دارویی است که در طب سنتی خاصیت مسهلی و روانکنندگی دارد. مولانا در این بیت از آن به عنوان مثالی استفاده میکند تا نشان دهد که چگونه گاهی اوقات، علل طبیعی تأثیری خلاف انتظار دارند. در اینجا، هلیله به جای روانکنندگی، باعث قبض و یبوست شده است.
از هلیله قبض شد، اطلاق رفت
آب آتش را مدد شد همچو نَفت
M1:54
در این بیت، مولانا با آوردن مثالهایی چون هلیله که اثر عکس میدهد و آب که به جای خاموش کردن آتش، آن را شعلهورتر میکند، به این نکته اشاره دارد که نظم جهان صرفاً یک عادت است، نه یک ضرورت تخلفناپذیر. خداوند میتواند در هر لحظه این عادت را بشکند و تأثیر علل را دگرگون سازد.
برای درک عمیقتر اندیشه مولانا درباره نفی علیت، میتوانید به بخش «شکستن نظم طبیعت و نفی علیت در مثنوی» مراجعه کنید.
No questions shared yet — yours could be the first.