M1:88 — زان گدارویانِ نادیده ز آز / آن در رحمت بریشان شد فراز

این بیت یکی از عمیق‌ترین اصول مثنوی در باب رابطهٔ انسان و لطف الهی را بیان می‌کند. مولانا به داستان مائدهٔ آسمانی اشاره دارد که برای قوم موسی و سپس حواریون عیسی نازل شد. او توضیح می‌دهد که چگونه زیاده‌خواهی و بی‌ادبی، ابتدا قوم موسی و سپس یاران عیسی را از نعمت الهی محروم کرد. مولانا از تعبیر «گدارویانِ نادیده ز آز» استفاده می‌کند، یعنی کسانی که صفت گدایی‌شان نه از سر فقر، بلکه از طمع‌کاریِ سیری‌ناپذیر بود. همین حرص و بی‌ادبی باعث شد که «آن در رحمت بریشان شد فراز».

نکتهٔ مهم در این بیت، کلمهٔ «فراز» است که در اینجا به معنای «بسته شدن» به کار رفته است، نه «باز شدن». این انتخاب واژه، نشان از دقت و ظرافت بلاغی مولانا دارد. او این قاعده را صرفاً به داستان‌های گذشته محدود نمی‌کند، بلکه آن را به پدیده‌های طبیعی و اجتماعی نیز تعمیم می‌دهد. در ابیات بعدی می‌گوید که نباریدن باران نتیجهٔ نپرداختن زکات است و شیوع وبا حاصل رواج زنا. از دید او، میان اعمال انسان و وقایع جهان، یک رابطهٔ علت و معلولیِ اخلاقی برقرار است.

مولانا این اصل را به زندگی فردی نیز گسترش می‌دهد و می‌گوید: «هر چه بر تو آید از ظلمات و غم / آن ز بی‌باکی و گستاخی‌ست هم». یعنی حتی رنج‌ها و مصیبت‌های شخصی نیز ریشه در نوعی بی‌ادبی و گستاخی در برابر خداوند و نظم هستی دارد. این دیدگاه با منطق قرآن هماهنگ است که کفران نعمت را عامل گرسنگی و ترس، و ایمان و تقوا را کلید گشایش برکات آسمان و زمین می‌داند. بنابراین، از نگاه مولانا، از کوچک‌ترین گناهان فردی تا بزرگ‌ترین بلایای جمعی، همگی محصول بی‌ادبی در پیشگاه پروردگار هستند.

此诗节阐述了《玛斯纳维》中关于人与神恩关系的一条深刻法则。鲁米在此引用了天降筵席（Mā'ida）的故事，这个恩典曾降给穆萨的族人，后又降给尔撒（耶稣）的门徒。他指出，穆萨的族人得到“甘露与鹌鹑”后，却无礼地贪求大蒜和扁豆，导致恩典中断。而关于尔撒门徒的故事，鲁米借此立下一个更普世的灵性法则。

鲁米强调，在神圣的存在面前，无礼（bī-adabī）与忘恩负义会招致特定的后果。他称那些人为“贪婪无厌、乞丐嘴脸的人”，其特征并非贫穷，而是一种无法满足的贪欲。正是这种不当的贪婪与奢求，导致“那扇慈悲之门，就此向他们关闭”。这里的关键词“关闭”（farāz），鲁米巧妙地运用了其“关闭”或“封锁”的词义，而非更常见的“打开”之意，彰显了他精湛的语言功力。

这个法则不仅限于历史故事。鲁米立即将其延伸至自然与社会现象，如“因人拒缴天课（zakāt），云便不再升起；因人通奸淫乱，瘟疫便四处蔓延”。他认为，从干旱到瘟疫，这些灾难的终极根源在于人对神圣秩序的“鲁莽与傲慢”。

他进一步指出：“你所遭遇的一切黑暗与忧愁，皆源于此种鲁莽与傲慢。”这意味着，即便是个人层面的苦难与不幸，也根植于对神的不敬。此观点与《古兰经》的教义完全契合，即“辜负恩典”会招致“饥饿与恐惧”，而“信仰与敬畏”则能“打开天地间的福泽”。鲁米认为，这种道德—本体论的因果体系贯穿于存在的各个层面：从最微小的个人罪过到最巨大的集体灾难，无一不是在神面前失礼的产物。

Dieser Vers formuliert eines der tiefgreifendsten Prinzipien des Masnavi über die Beziehung zwischen Mensch und göttlicher Gnade. Rumi bezieht sich hier auf die Geschichte des himmlischen Tisches (Mā'ida), der zunächst für das Volk Moses und später für die Jünger Jesu herabgesandt wurde. Er argumentiert, dass unangemessenes Verhalten (bi-adabi) und Undankbarkeit gegenüber Gott konkrete Konsequenzen haben.

Rumi spricht von „Bettlern, unersättlich aus Gier (āz)“ – Menschen, die nicht durch Armut, sondern durch einen unstillbaren Geiz gekennzeichnet sind. Diese ungebührliche Gier und übermäßige Begierde führten dazu, dass „sich vor ihnen der Barmherzigkeit Tür schloss“. Rumi verwendet hier das Wort farāz, das sowohl „offen“ als auch „geschlossen“ bedeuten kann, bewusst in der Bedeutung von „geschlossen“ oder „versiegelt“. Dies unterstreicht seine rhetorische Präzision und Meisterschaft in der Wortwahl.

Dieses Prinzip ist nicht auf historische Erzählungen beschränkt. Rumi verallgemeinert es sofort und verbindet es mit natürlichen und gesellschaftlichen Phänomenen. Er führt aus, dass Dürre entsteht, wenn die Almosensteuer (Zakāt) zurückgehalten wird, und Seuchen aus Ehebruch (Zinā) folgen. Obwohl wir heute Seuchen auf Mikroben zurückführen, will Rumi vermitteln, dass die letzte Ursache solcher Katastrophen in einer Art „Dreistigkeit und Anmaßung“ (bi-bāki wa gustākhi) gegenüber dem göttlichen Willen und der göttlichen Ordnung liegt. Er geht sogar so weit zu sagen, dass auch persönliches Leid und Unglück aus einem Fehlverhalten gegenüber Gott entstehen. Diese Sichtweise spiegelt ein moralisch-ontologisches Kausalsystem wider, in dem menschliche Handlungen greifbare Konsequenzen in der Welt haben.

Ovaj stih izražava jedno od najdubljih načela Mesnevije o odnosu između čovječanstva i božanske milosti. Mevlana se ovdje poziva na priču o nebeskoj trpezi (ma'ida) koja je spuštena narodu Musāa (Mojsija), a kasnije i Isāovim (Isusovim) učenicima. On pripovijeda kako je Musāov narod, nakon što je dobio manu i prepelice, s nezasitom pohlepom i nedoličnim ponašanjem tražio bijeli luk i leću, što je dovelo do prestanka ovog blagoslova. Međutim, priča o Isāovoj trpezi, kako je Mevlana predstavlja, nema jasan tekstualni osnov ni u evanđeljima, pa čak ni u Kur'anu (koji spominje samo zahtjev učenika, a ne i kasnije povlačenje trpeze). Ipak, Mevlana koristi ovu priču da uspostavi univerzalni duhovni zakon.

Kao što se naglašava, nepristojnost (bī-adabī) i nezahvalnost u domenu postojanja, pred Božanskim Prisustvom, nose sa sobom određene posljedice. Ovdje Mevlana govori o "prosacima, od pohlepe nikad sitih" – ljudima koje ne odlikuje siromaštvo, već neugasiva lakomost. Ova neprimjerena pohlepa i prekomjerna žudnja doveli su do toga da "vrata milosti za njih zatvorena biše". Riječ ferāz ovdje se mora shvatiti kao 'zatvoreno' ili 'zapečaćeno', a ne 'otvoreno'. Ovo je svjedočanstvo Mevlanine retoričke preciznosti i majstorstva u upotrebi jezika.

Ovaj princip nije ograničen samo na historijske priče. Mevlana odmah proširuje ovaj aksiom, povezujući ga s prirodnim i društvenim fenomenima. On kaže: "Oblaci se ne dižu zbog uskraćivanja zekata / A zbog bluda (zinā), kuga (vebā) pada na zemlje." To znači, ako se zekat (milostinja) ne daje, nastupa suša. Ako se blud i nemoral prošire u društvu, kuga i epidemije ga zahvataju. Iako danas 'kugu' pripisujemo 'mikrobima i virusima', Mevlana želi prenijeti da krajnji korijen ovih nesreća leži u nekoj vrsti "drskosti i bezobzirnosti" (bī-bākī ve gustāhī) protiv božanske volje i poretka.

On ide i dalje, izjavljujući: "Što god te zadesi od tmina i tuge / I to je od drskosti i bezobzirnosti." To implicira da čak i lična patnja i nesreća potiču od neke vrste lošeg ponašanja ili nepoštovanja prema Bogu. Ovaj stav je u potpunosti u skladu s Kur'anom, koji smatra da "nezahvalnost na blagodatima" uzrokuje "odjeću gladi i straha", a s druge strane, "vjeru i bogobojaznost" vidi kao razlog za "otvaranje blagoslova s neba i zemlje". Mevlana ovaj moralno-ontološki uzročno-posljedični sistem vidi kao sveprisutan na svim nivoima postojanja: od najsitnijih pojedinačnih grijeha do najvećih kolektivnih nesreća, sve je proizvod nepoštovanja pred Gospodarom.

يُعبّر هذا البيت عن أحد أعمق مبادئ المثنوي في علاقة الإنسان باللطف الإلهي. يشير مولانا هنا إلى قصة المائدة السماوية التي نزلت على قوم موسى ثم على حواريي عيسى عليهما السلام. فبينما طلب قوم موسى بقلة أدب وجشعٍ الثوم والعدس بعد أن أُنزل عليهم المنّ والسلوى، مما أدى إلى انقطاع النعمة، فإن قصة مائدة عيسى التي يرويها مولانا هنا، كما يقرّ شرّاح المثنوي، لا تستند إلى أساس واضح في الأناجيل أو حتى القرآن. ومع ذلك، يتخذ مولانا من هذه القصة منطلقًا لتأسيس قاعدة روحية كلية.

إن قلة الأدب والجحود في حضرة الحق لهما عواقب وخيمة. يتحدث مولانا عن «گدارویانِ نادیده ز آز» (بالفارسية: گِدارويانِ ناديدِه زِ آز)، أي أولئك الذين اتصفوا بصفة التسول، ليس بمعنى الفقر، بل بمعنى الطمع الذي لا يرتوي. هذا الجشع والشَّرَهُ هو ما جعل «باب الرحمة عليهم يُغلَق» (آن در رحمت بریشان شد فراز). وكلمة «فراز» هنا، كما يؤكد الدكتور سروش، يجب أن تُفهم بمعنى الإغلاق والإيصاد، لا الفتح، مما يدل على براعة مولانا البلاغية ودقته في اختيار الألفاظ.

هذه القاعدة لا تقتصر على القصص التاريخية، بل يعمّمها مولانا فورًا ليربطها بالظواهر الطبيعية والاجتماعية، فيقول في الأبيات التالية إن منع الزكاة يسبب الجفاف، وإن الزنا يورث الأوبئة. وهذا يعكس رؤية دينية تقليدية تقيم علاقة سببية بين أفعال الإنسان ووقائع الكون. بل يذهب إلى أبعد من ذلك ليقرر أن كل ما يصيب الإنسان من «ظلمات وغم» إنما هو نتيجة «الجرأة وقلة الحياء» أمام الله. تتوافق هذه النظرة تمامًا مع آيات القرآن الكريم التي تجعل من كفران النعم سببًا لـ«لباس الجوع والخوف»، ومن الإيمان والتقوى سببًا لـ«فتح بركات من السماء والأرض». يرى مولانا هذا النظام السببي الأخلاقي-الوجودي ساريًا في جميع طبقات الوجود، من أصغر ذنوب الفرد إلى أعظم الكوارث الجماعية، فكلها نتاج قلة الأدب في حضرة الرب.

This verse concludes the story of the heavenly table (māʾida) sent down to Jesus's followers, which Rumi uses to illustrate a universal spiritual law. He describes the recipients as gadā-rūyān, 'beggar-faced ones', not because they were poor, but because they displayed an unquenchable, shameless greed (āz).

Despite Jesus's assurance that the divine bounty was permanent, their mistrust and avarice—hoarding food as if it might run out—constituted a profound act of disrespect (bī-adabī) before the divine host. Consequently, Rumi says, "that door of mercy was closed fast upon them." The word used, farāz, is a subtle choice, as it can mean both 'open' and 'closed' depending on context. Here, Rumi deliberately uses it in the sense of 'shut' or 'sealed', underscoring the finality of the withdrawal of grace.

This story is not merely historical for Rumi. He immediately generalizes the principle: ingratitude and audacity towards God have direct, tangible consequences in the world. He links social ills like withholding charity (zakāt) to drought, and adultery to plague. Even personal sorrows and hardships, he argues, stem from this same root of impudence before the divine order. The couplet thus establishes a core tenet of Rumi's worldview: a moral-ontological causal system where human spiritual conduct directly impacts both collective and individual destiny.