M2:87 — آن تقاضای دو چشم دل شناس / کو همی‌جوید ضیای بی‌قیاس

Dalam bait-bait sebelumnya, Rumi membangun sebuah analogi. Sama seperti mata jasmani yang merindu untuk bersatu dengan cahaya matahari saat ditutup, mata batin (chashm-e del) juga merasakan kerinduan yang sama. Bait ini menjelaskan sifat kerinduan tersebut.

Kerinduan itu adalah "tuntutan" atau "hasrat" dari "dua mata yang arif akan kalbu"—yakni, mata batin yang mampu mengenali hakikat spiritual. Tidak seperti mata fisik yang puas dengan cahaya fana, mata batin ini tanpa henti mencari "cahaya tiada terpermanai" (ḍiyā-ye bī-qiyās). Ini adalah Cahaya Tuhan, sumber dari segala cahaya, yang tak dapat diukur atau dibandingkan dengan apa pun di dunia.

Jadi, Rumi menegaskan bahwa kegelisahan batiniah bukanlah pertanda buruk, melainkan tanda bahwa jiwa kita masih hidup dan sehat. Itu adalah bukti dari sifat asli kita yang senantiasa tertarik pada Sumber Ilahinya, sama seperti besi yang tertarik pada magnet.

مولانا در ابیات پیشین، اصل «جذب» را مطرح کرده است: هر چیزی، هم‌جنس خود را جذب می‌کند. همان‌طور که چشم ظاهری مشتاق نور خورشید است و در تاریکی بی‌قرار می‌شود، «چشم دل» یا بصیرت باطنی نیز مشتاق منبع نور حقیقی خود، یعنی نور الهی است.

این بیت مشخصاً به بی‌قراری و اشتیاقی اشاره دارد که حتی با چشم باز هم احساس می‌شود (بیت ۸۶). مولانا می‌گوید این بی‌قراری، «تقاضا» یا طلبِ همان «چشم دل‌شناس» است. این چشم، صرفاً یک عضو فیزیکی نیست، بلکه ابزار شناخت قلبی و معنوی است. این چشم، آگاه است و می‌داند که به عالمی فراتر از محسوسات تعلق دارد.

جستجوی این چشم، برای «ضیای بی‌قیاس» است؛ نوری که با معیارهای مادی و دنیوی سنجیدنی نیست. این نور، همان حقیقت الهی، معرفت، یا نور مطلق است که روح انسان از آن جدا افتاده و همواره در طلب بازگشت به آن است. بنابراین، آن احساس دلتنگی و بی‌قراری مبهمی که گاهی انسان را فرا می‌گیرد، از دید مولانا، کشش و جاذبهٔ روح به سوی اصل و مبدأ نورانی خویش است.