읽기 권 6 바람이 불어올 때 예언자 후드가 신자들을 구원한 기적 대구 2195

M6:2195 — قصد او آن نه که آبی بر کشد / یاکه کنجد را بدان روغن کند

قصد او آن نه که آبی بر کشدیاکه کنجد را بدان روغن کند
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:2195

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نیت آن حیوان این نیست که آبی از چاه بیرون بکشد، یا از طریق آن چرخش، روغن از کنجد بگیرد. معنا: حیوانی که سنگ آسیاب را می‌چرخاند یا آب را بالا می‌کشد، مقصودش تولید روغن یا کشیدن آب نیست؛ انگیزهٔ او تنها رهایی از درد یا جبر است، اما کارش به نفع دیگران تمام می‌شود.

شرح

این بیت، پرده از یکی از عمیق‌ترین معرفت‌های مثنوی برمی‌دارد: همان‌گونه که قبلاً گفته‌ام، جهان سراسر «وارونه‌نمایی» است. آنچه به ظاهر به چشم ما می‌آید، ممکن است تمام حقیقت نباشد؛ در پس پرده، منطقی دیگر حاکم است. مولانا با مثال‌های ساده و ملموس، به یک قاعدهٔ جامعه‌شناسانه و روان‌شناسانهٔ عمیق اشاره می‌کند که می‌توان آن را «مصلحت پنهان در سودجویی آشکار» نامید. او می‌گوید که در بسیاری از موارد، خداوند مقاصد خیر را در پیِ انگیزه‌هایی قرار داده که ذاتاً خیر نیستند، بلکه خودخواهانه یا حتی ناخوشایندند.

بیت مورد بحث به وضوح به حیواناتی اشاره دارد که در چرخهٔ تولید به کار گرفته می‌شوند: خری که آسیاب را می‌چرخاند یا گاوی که گردونه‌ای را می‌کشد تا روغن از دانه بگیرد یا آب از چاه بالا بکشد. مولانا با کمال وضوح بیان می‌کند که نیت این حیوان، تولید روغن برای انسان یا آب دادن به مزارع نیست؛ او فقط می‌خواهد از ضربات چوب یا زخم فرار کند، قصدش «خلاص» است. انگیزهٔ این حیوان کاملاً فردی، غریزی و مبتنی بر پرهیز از رنج است. اما همین انگیزهٔ خام و غیرمتعالی، منجر به تولید و سازندگی می‌شود.

این قاعده محدود به حیوانات نیست. مولانا پیش‌تر مثال پادشاهی را آورده بود که به حرص خود با جباران دیگر می‌جنگد. نیت او ایمنی مردم نیست، بلکه «ملک گردد پایبند»؛ یعنی تخت سلطنتش استوار بماند. اما در پیِ همین حرص و قدرت‌طلبی، مردمش نیز در امنیت قرار می‌گیرند. این همان تفسیری است که از آیهٔ قرآن «لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بیع و مساجد یذکر فیها اسم الله» می‌توان برداشت کرد: اگر خداوند مردم را به جان یکدیگر نیندازد (یعنی اگر منازعات انسانی وجود نداشت)، هیچ آبادانی، امنیت و حتی دینداری‌ای باقی نمی‌ماند. این بدان معنا نیست که خداوند در عرض علل طبیعی مستقیماً تصرف می‌کند، بلکه آدمی چنان ساخته شده که سودجو و قدرت‌طلب است و این ساختار، به شیوه‌ای پنهان، به حفظ نظم و مصلحت می‌انجامد.

مثال دیگری که مولانا می‌آورد، کاسب در دکان است. هیچ کاسبی برای «اصلاح جهان» دکانش را باز نمی‌کند؛ او برای منفعت شخصی خود می‌کوشد. اما نتیجهٔ جمعیِ همین کوشش‌های فردی و حتی رقابت‌های بین کاسبان، برپا ماندن و اصلاح نظام اقتصادی و اجتماعی است. این یک اصل بنیادی در تبیین بسیاری از پدیده‌های اجتماعی است: نظم و مصلحت عمومی، گاه نه از سر نیت خیرخواهانهٔ فردی، که از سرِ هماهنگیِ ناخواستهٔ انگیزه‌های خودخواهانه سربرمی‌آورد. این همان نکته‌ای است که اقتصاددانان کلاسیک نظیر آدام اسمیت به «دست پنهان» تعبیر کردند؛ اما ریشه‌های این اندیشه در مثنوی مولانا بسیار عمیق‌تر و الهیاتی‌تر است.

بنابراین، این بیت و ابیات اطراف آن، به ما می‌آموزند که نباید تنها به ظاهر و انگیزه‌های آشکار بسنده کرد. خداوند از درد، رنج، حرص و حتی ستیزه‌جوییِ انسان‌ها و حیوانات، برای تحقق مصالح و خیرهای بزرگ‌تر بهره می‌برد. این تجلی اصل «ماوراء طبیعت طبیعی می‌شود» است: اراده و حکمت الهی از طریق سازوکارهای طبیعی و روان‌شناختی، خود را در عالم ظاهر می‌سازد.

نکات کلیدی

  • جهان مولانا سرشار از وارونه‌نمایی‌هاست؛ ظاهر امور می‌تواند فریبنده باشد و حقایق پنهان را بپوشاند.
  • خداوند مقاصد خیر را در پیِ انگیزه‌هایی قرار داده که ذاتاً خیرخواهانه نیستند، بلکه خودخواهانه یا حتی ناخوشایندند.
  • حیوانات و انسان‌ها گاهی ناخواسته و از سرِ غریزه یا سودجویی، به نظم و مصلحت بزرگ‌تری در عالم خدمت می‌کنند.
  • این بیت یک بصیرت عمیق جامعه‌شناسانه و روان‌شناسانه است؛ چگونه انگیزه‌های فردی، خواسته یا ناخواسته، به ساماندهی نظام‌های بزرگ‌تر کمک می‌کنند.
  • نظام عالم برپایهٔ بهره‌برداری حکیمانه از «خوف و وجع» (ترس و درد) استوار است تا «مصالح» از آن حاصل آید.

Sources: d6-s50 · 01:19:18 d6-s50 · 01:15:02 d6-s50 · 02:23:36

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.