읽기 권 6 무슬림이 보고 들은 것을 친구들인 유대인과 기독교인에게 말하자 그들이 후회함 대구 2500

M6:2500 — بهر این آوردمان یزدان برون / ما خلقت الانس الا یعبدون

بهر این آوردمان یزدان برونما خلقت الانس الا یعبدون
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:2500

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یزدان ما را به همین دلیل به وجود آورد، که «جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا بپرستند.»

معنا: مولانا این آیه را بازتفسیر می‌کند و می‌گوید خداوند ما را آفریده تا به خلق خدمت کنیم و سیرت نیکو داشته باشیم، نه صرفاً برای عبادت‌های ظاهری و آیینی.

شرح

این بیت در میانه‌ی بحث مولانا درباره‌ی حقیقت سلوک و محک صدق ادعاهای معنوی می‌آید. من همواره بر این نکته تأکید کرده‌ام که در عالم تصوف و عرفان، مدعی فراوان است؛ اما آنچه ادعا را از لاف متمایز می‌کند، اثر عملی و دگرگونی وجودی مدعی است. همان‌طور که مولانا می‌فرماید: «گر ز چشمه آمدی، چونی تو خشک؟ / ور ز ناف آهویی، کو بوی مشک؟» اگر کسی از چشمه‌ی معارف آمده، چگونه خشک و بی‌طراوت است؟ اگر از سرچشمه‌ی عطرآگین عشق می‌آید، چرا بوی مشک در او نیست؟ نتیجه‌ی ایمان و عشق، سیری چشم و دل و دوری از طمع و حرص است. در چنین بستری، مولانا به سراغ این بیت می‌آید که «کار خدمت دارد و خلق حسن»؛ یعنی آنچه در سلوک اهمیت دارد و نتیجه‌بخش است، خدمت بی‌منت به خلق و پرورش نیک‌خویی است.

درست در همین‌جا، مولانا به این آیه‌ی شریف قرآن از سوره‌ی ذاریات ارجاع می‌دهد: «ما خلقت الانس الا لیعبدون» — «جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا عبادت کنند.» این آیه در متن اصلی قرآن کریم، با «ما ارید منهم من رزق و ما ارید منهم ان یطعمون» همراه است؛ یعنی خداوند از بندگانش طلب روزی و طعام نمی‌کند و از عبادت آنها بی‌نیاز است. اما اگر بنا باشد درخواستی داشته باشد، آن پرستش اوست. اینجا اما مولانا، از ورای ظاهر آیه، معنایی عمیق‌تر را می‌جوید. اگرچه یک معنای اولیه از «لیعبدون» همان «پرستش» و «سر بر سجده نهادن» است، اما مولانا آن را به «خدمت خلق» تأویل می‌برد. در واقع، او قائل است که «عبادت به جز خدمت خلق نیست، به تسبیح و سجاد و دلق نیست.» یعنی غایت آفرینش انسان، در نهایت، نه صرفاً در مناسک که در سلوک اخلاقی و خدمت‌رسانی به دیگران متجلی می‌شود. تفسیری که از ابن‌عباس نیز نقل شده که «لیعبدون» به معنای «لیعرفون» (مرا بشناسند) است، نیز به همین عمق‌بخشی به معنای عبادت کمک می‌کند.

این آیه همواره برای متکلمان دو چالش بزرگ ایجاد کرده است. اول اینکه اگر خداوند انسان را برای عبادت آفریده، چرا بسیاری از انسان‌ها از آن سر باز می‌زنند و کافر می‌شوند؟ آیا این به معنای عدم تحقق غایت الهی است؟ این با قدرت مطلق خداوند در تضاد است که «ان الله بالغ امره» (خداوند به کار خود کاملاً تواناست) و «ما انتم بمعجزین» (شما عاجزکننده نیستید). دوم، آیا خداوند در آفرینش خود غایتی دارد؟ ما انسان‌ها کاری را برای رسیدن به چیزی که نداریم انجام می‌دهیم؛ اما خداوند که کامل مطلق و بی‌نیاز است، چه غایتی می‌تواند در خلقت داشته باشد؟ اینجاست که اندیشمندان معتقد بوده‌اند «افعال الله معلل به اغراض نیست» و آفرینش از ذات او چون چشمه‌ای جوشان فرو ریخته است. مولانا خود نیز به همین نظر تمایل دارد. اما اگر غرضی در میان نباشد، پس معنای «لیعبدون» چیست؟

پاسخ مولانا و درک عمیق‌تر آن این است که غایت فعل خداوند، نه برای رفع نیاز خود او، بلکه خودِ اوست. «انا الیه راجعون» و «الا الی الله تصیر الامور»؛ همه چیز به سوی او بازمی‌گردد. پس «لیعبدون» نه بیان نیازی از جانب خداوند، که دعوتی است برای انسان تا به کمال وجودی خویش دست یابد و با «خدمت خلق» و «خلق حسن»، آیینه تمام‌نمای صفات او شود. در این نگاه، عبادت نه سربار کردن بر خداوند، که فرصتی برای اعتلای خود انسان است. خداوند از ما می‌خواهد که عبادت کنیم، تا خودمان را از پلیدی‌ها بشوییم و با خدمت به دیگران، به اصل خویش بازگردیم. این همان نتیجه‌ی عمیق و بنیادین است که مولانا از این آیه می‌گیرد و آن را در راستای «کار خدمت دارد و خلق حسن» قرار می‌دهد.

نکات کلیدی

  • حقیقت عبادت در خدمت به خلق و پرورش نیک‌خویی است، نه صرفاً در مناسک ظاهری.
  • صدق ادعاهای معنوی، در دگرگونی عملی شخصیت و ظهور 'خلق حسن' است.
  • هدف خداوند از آفرینش، رفع نیازی از خویش نیست؛ بلکه دعوت انسان به کمال و بازگشت به اصل خویشتن است.
  • این بیت تاکید مولانا را بر وجه اجتماعی و اخلاقی دین، در کنار وجه عبادی-فردی، نشان می‌دهد.

Sources: d6-s57 · 59:45:89 d6-s57 · 01:08:08 d6-s57 · 01:13:56

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.