M6:2967 — آفت مرغست چشم کام‌بین / مخلص مرغست عقل دام‌بین

این بیت تقابل بنیادینی را میان دو قوه در وجود انسان ترسیم می‌کند: «چشم» و «عقل». مولانا در اینجا «چشم» را نماد نگرش سطحی و شهوت‌ران می‌داند؛ چشمی که فقط به دنبال «کام» یا همان لذت و خواسته‌ی فوری است. این نگاه، مانند پرنده‌ای که فقط دانه‌ی روی زمین را می‌بیند و از دام زیر آن غافل است، عامل اصلی گرفتاری و «آفت» است. در ابیات قبل، مولانا این چشم را به دیدن «خضرای دمن» (سبزه‌ی روییده بر فضولات) تشبیه می‌کند که ظاهری فریبنده و باطنی پلید دارد.

در مقابل، «عقل» قرار دارد که قوه‌ی «دام‌بین» است. وظیفه‌ی عقل، فراتر رفتن از سطح و دیدن پیامدها، خطرات و تله‌های پنهان در پس هر لذت ظاهری است. این عقل، نه محاسبه‌گری صرف، بلکه نوعی بصیرت و دوراندیشی است که به «مخلَص» یا رهایی و نجات می‌انجامد. بنابراین، بیت تأکید می‌کند که پیروی کورکورانه از امیال ظاهری به هلاکت می‌رسد، اما به کار گرفتن عقلی که عواقب را می‌سنجد، راه نجات و رستگاری است. این تمایز میان دید سطحی و بصیرت عمیق، از مضامین کلیدی مثنوی است.