읽기› 권 6› 왕자들이 왕에게 작별 인사를 한 후 아버지의 왕국으로 출발하고, 왕이 작별할 때 유언을 다시 강조한 이야기› 대구 3637

M6:3637 — تا به هر سو که نگرد آن خوش‌عذار / روی او را بیند او بی‌اختیار

تا به هر سو که نگرد آن خوش‌عذارروی او را بیند او بی‌اختیار
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:3637

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بدین‌سان، آن یوسف خوش‌چهره به هر سو که بنگرد، چهرهٔ زلیخا را ناگزیر می‌بیند.

معنا: این بیت در ابتدا به حیلهٔ زلیخا اشاره دارد که اتاق را پر از تصاویر خود کرد تا یوسف بی‌اختیار روی او را ببیند؛ اما مولانا بلافاصله این تمثیل را بسط می‌دهد و آن را به رابطهٔ حق و جهان تعمیم می‌دهد: جهان نیز سراسر آینه‌ای است که صورت معشوق ازلی در آن جلوه‌گر است و برای چشم‌های عارف، چیزی جز او دیده نمی‌شود.

شرح

مولانا در این بیت به حیلهٔ زلیخا اشاره می‌کند که چگونه برای به دام افکندن یوسف، اتاق را سراسر از نقش‌های چهرهٔ خود آراسته بود. مقصودش این بود که یوسف، حتی اگر از شرم چشم فرو می‌بست یا قصد گریز می‌کرد، به هر سو که نظر می‌افکند، ناچار چهرهٔ زلیخا را می‌دید و به او مفتون می‌شد.

اما مولانا بلافاصله پس از بیان این حیلهٔ زمینی، پروازی بلند می‌کند و همین تمثیل را به ساحت الهی می‌برد. این جهان، به خلاف اتاق زلیخا که برای فریب آراسته شده بود، مظهر جمال حق است. خداوند، برای «دیده‌روشنان»، شش جهت عالم را مظهر آیات و صورت خود کرده است. به تعبیر مولانا، جهان آینه‌ای است که در آن خدا پدیدار است و بهترین آینه، خود آدمی است که «بر صورت خویش» آفریده شده است. عارفان و «دیده‌روشنان» در هرچه بنگرند، از حیوان و نامی تا دریا و کوه، زیبایی حضرت ربانی را مشاهده می‌کنند و به قول بابا طاهر: «به هر جا بنگرم، کوه و در و دشت / نشان از قامت رعنا ته بینم».

من این تعبیر را بارها به کار برده‌ام که هر موجودی، روزنه‌ای و دریچه‌ای است که خدا از آن سر بیرون آورده و خودش را به ما نشان می‌دهد. این جهان آکنده از وجه‌الله است، همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «اینما تولوا فثم وجه‌الله»؛ به هر سو رو کنید، وجه خدا همان‌جاست. این بدان معناست که در و دیوار عالم، نه از عکس او، که از حضور او منقوش است. برای عاشق، «درون آب حق را ناظرید»، یعنی در نوشیدن آب نیز روی محبوب را می‌بیند، همچون آن شاعر عرب که می‌گفت: «و ما هممت بشرب الماء من قدح / الا و انت انیسی، الا رایت خیالا منک فی الکاس». او در هر جرعه آب، خیال معشوق را می‌بیند.

اینجاست که مولانا تمایزی قاطع میان عاشق و غیرعاشق قائل می‌شود: «آنکه عاشق نیست، او در آب دَر / صورت خود بیند ای صاحب بصر». فرد خودبین و خودپرست، حتی در آینه نیز جز خود را نمی‌بیند. اما عشق، آدمی را از این «ایگو» و خودبینی نجات می‌دهد. وقتی صورت عاشق در معشوق فانی شود، دیگر در آینه چه کسی را می‌بیند؟ بی‌گمان، معشوق را. این فنای در معشوق، دیدگاه آدمی را متحول می‌کند، به‌گونه‌ای که او حتی «حسن حق بیند اندر روی حور». یعنی حتی در زیباترین صورت‌های عالم، زیبایی را از آنِ معشوق ازلی می‌داند و نه از آنِ صورت‌های محدود.

این بینش ریشه در «غیرت» الهی دارد. خداوند «غیور» است؛ یعنی نمی‌پذیرد که جز او، معشوق یا معبود دیگری در عالم باشد. غیرت حق، «غیر» را در جهان نمی‌گذارد و هر آنچه غیر اوست، در چشم عاشق سوزانده می‌شود تا تنها «او» باقی بماند. همان‌گونه که مولانا می‌گوید: «ماند الا الله، باقی جمله رفت / شاد باش ای عشق شرکت‌سوز زفت». عشق، شرکت‌سوز است و شریک را نمی‌پذیرد. این غیرت بر عاشقان صادق است که نمی‌خواهد در دام معبودهای دروغین گرفتار آیند. به این طریق، جهان برای عاشق، سراسر تجلی و آینهٔ حق می‌شود و هر سو که بنگرد، جمال بی‌مثال او را بی‌اختیار می‌بیند.

نکات کلیدی

  • مولانا از تمثیل حیلهٔ زلیخا برای بسط دادن آن به آفرینش الهی استفاده می‌کند: جهان آینه‌ای است که صورت خداوند در آن منعکس شده است.
  • برای «دیده‌روشنان» و عارفان، هر جزء از عالم، دریچه و روزنه‌ای است که خداوند خود را از آن طریق متجلی می‌سازد.
  • دیدن خداوند در همه چیز، نشانه‌ای از عشق راستین است؛ در مقابل، فرد غیرعاشق تنها خود را در آینهٔ هستی می‌بیند.
  • عشق، انسان را از خودبینی و «ایگو» رها می‌سازد و دیدگاه او را از خودبینی به خدابینی تغییر می‌دهد.
  • «غیرت» الهی، یعنی خداوند نمی‌پذیرد که معبود یا معشوق دیگری در عالم باشد، و عشق «شرکت‌سوز» است؛ هر آنچه غیر اوست را می‌سوزاند تا تنها او دیده شود.

Sources: d6-s80 · 01:00:09 d6-s80 · 01:02:04

❋

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.