읽기 권 6 술탄의 아들들이 “사람은 금지된 것에 탐욕스럽다”는 원칙에 따라, “우리는 우리의 종된 태도를 보였지만, 당신의 나쁜 성품은 종을 사는 법을 몰랐다”라고 말하며 아버지의 모든 유언과 조언을 무시하고 금지된 성으로 가서 재앙의 구덩이에 빠진 이야기. 그들의 질책하는 영혼이 그들에게 “경고자가 오지 않았는가?”라고 말하고, 그들은 울면서 후회하며 “우리가 들었거나 이해했다면 우리는 불타는 지옥의 동료가 되지 않았을 것이다”라고 말함 대구 3730

M6:3730 — آن صور در بزم کز جام خوشی‌ست / فایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست

آن صور در بزم کز جام خوشی‌ستفایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:3730

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در هر مجلس و بزم خوشی که صورتی از جام می‌بینی، فایده و نتیجهٔ نهایی آن، بی‌خودی و بیهوشی است. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر صورت ظاهری و مادی که در زندگی تجربه می‌کنیم، پیامد و اثر نادیدنی و غیرمادی به دنبال دارد؛ چنان که از ظاهر یک جام شراب، حالتی بی‌صورت از بی‌خودی حاصل می‌شود.

شرح

در این بیت، مولانا پرده از یکی از ظرائف فکری خود برمی‌دارد و نسبتی عمیق میان صورت و بی‌صورت را آشکار می‌کند. پیش‌تر گفته بودم که در اندیشهٔ مولانا، این «اندیشه‌ها» هستند که «کیش‌ها و پیشه‌ها» را شکل می‌دهند؛ یعنی امر بی‌صورتِ ذهن، صورت‌های عمل و زندگی را می‌آفریند. این دیدگاهی بود که تا پیش از مارکس و دوران مدرن، فیلسوفان عموماً به آن باور داشتند، هرچند که مارکس و پسامدرنیست‌ها عکس آن را ادعا کردند و گفتند «ما صانع حقیقتیم» و صورت‌های مادی، اندیشه‌ها را می‌سازند.

اما مولانا در این بیت و ابیات پس از آن، به ما نشان می‌دهد که رابطهٔ صورت و بی‌صورت یک‌طرفه نیست، بلکه دوطرفه و پیچیده است. او می‌فرماید گاهی از «صورت» به «بی‌صورت» می‌رسیم. اینجا او نسبت را وارونه می‌کند. اگر پیش از این، از بی‌صورت به صورت می‌رفتیم، حالا از صورت شروع می‌کنیم و به بی‌صورت ختم می‌شویم. این یک حرکت جدلی و دیالکتیکی در اندیشهٔ مولاناست که نشان می‌دهد او در دام تک‌بعدی‌نگری گرفتار نیست.

مثال‌های او درخشان است: «آن صور در بزم کز جام خوشی‌ست / فایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست.» صورتِ یک جام شراب و نوشیدن آن، که حسی و محسوس است، به پیامدی بی‌صورت یعنی بی‌خودی و بیهشی می‌انجامد. این بی‌خودی و سرور، صورت ظاهری ندارد، اما واقعیتی روحی و درونی است. مولانا همین را به دیگر امور نیز بسط می‌دهد: «صورت مرد و زن و لعب و جماع / فایده‌اش بی‌هوشی وقت وقاع». صورت فیزیکی آمیزش، به لذتی بی‌صورت و عایدی درونی منجر می‌شود. یا «صورت کان و نمک، کان نعمت است / فایده‌اش آن قوت بی‌صورت است». نان و نمک که صورت مادی دارند، به قوت و انرژی بی‌صورتی بدل می‌شوند که جسم را می‌پوشاند.

هدف مولانا از این تمثیل‌ها چیست؟ او می‌خواهد ما را به ورای صورت‌ها ببرد و نشان دهد که همهٔ صورت‌ها، بندگان و خادمان بی‌صورت‌اند. هر صورت از بی‌صورتی برآمده و باز به بی‌صورت بازمی‌گردد، درست مانند «انا الیه راجعون». یعنی این صورت‌ها هم مخلوق بی‌صورت‌اند و هم مقدمه‌ای برای رسیدن به بی‌صورت. پس جای آن است که بپرسیم: «این صور چون بنده بی‌صورت‌اند / پس چرا در نفی صاحب نعمت‌اند؟» چرا صورت‌ها منکر وجود بی‌صورت می‌شوند و می‌خواهند همه چیز را در خود خلاصه کنند؟

این نقد مولانا بر کسانی است که به «بت‌پرستی صورت‌ها» گرفتارند؛ یعنی کسانی که فقط به ماده، طبیعت، قوانین طبیعی و حواس پنج‌گانه بسنده می‌کنند و روح، معنا و حقیقتِ غیرمادی را انکار می‌کنند. او این سخن را به «طبیعت‌گرایان» و «ماتریالیست‌ها» می‌کوبد. ما باید حواس جمع باشیم که در دام مستی این قدح‌های صورت گرفتار نشویم وگرنه «بت‌تراش و بت‌پرست» می‌شویم. هستی بی‌صورت، می‌تواند صورت‌های بی‌نهایت بپذیرد؛ طبیعت و جهان محسوس تنها یک صورت از بی‌نهایت صور ممکن است. همان‌طور که خود می‌گوید: «تو عاشق خندان‌لبی، من بی‌دهان خندیده‌ام.» خنده می‌تواند صورتی ظاهری و دهانی داشته باشد، یا روحی و باطنی باشد؛ هر دو خنده‌اند اما با دو صورت متفاوت.

نکات کلیدی

  • صورت‌ها، هرچند مادی و محسوس باشند، همیشه به پیامدهای بی‌صورت و غیرمادی منجر می‌شوند.
  • رابطهٔ صورت و بی‌صورت دوسویه است؛ صورت از بی‌صورت برمی‌آید و به بی‌صورت بازمی‌گردد.
  • مولانا طبیعت‌گرایی و ماتریالیسم را که فقط صورت‌ها را می‌بینند، رد می‌کند و آن را 'بت‌پرستی صورت‌ها' می‌نامد.
  • هدف اصلی این سیر، درک این حقیقت است که صورت‌ها خادم و بندهٔ بی‌صورت‌اند، نه رقیب یا منکر آن.
  • فهم کامل این جهان مستلزم عبور از ظاهر صورت‌ها و رسیدن به باطن بی‌صورت‌هاست.

Sources: d6-s83 · 27:45 d6-s83 · 33:26 d6-s83 · 40:34

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.