읽기 권 6 술탄의 아들들이 “사람은 금지된 것에 탐욕스럽다”는 원칙에 따라, “우리는 우리의 종된 태도를 보였지만, 당신의 나쁜 성품은 종을 사는 법을 몰랐다”라고 말하며 아버지의 모든 유언과 조언을 무시하고 금지된 성으로 가서 재앙의 구덩이에 빠진 이야기. 그들의 질책하는 영혼이 그들에게 “경고자가 오지 않았는가?”라고 말하고, 그들은 울면서 후회하며 “우리가 들었거나 이해했다면 우리는 불타는 지옥의 동료가 되지 않았을 것이다”라고 말함 대구 3732

M6:3732 — صورت نان و نمک کان نعمت است / فایده‌ش آن قوت بی‌صورت است

صورت نان و نمک کان نعمت استفایده‌ش آن قوت بی‌صورت است
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:3732

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شکل نان و نمک که یک نعمت ظاهری است، فایدهٔ اصلی آن قوّت و نیرویی است که صورتی محسوس ندارد. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر نعمت مادی و قابل رؤیت (مانند غذا)، هدف و کارکرد نهایی‌اش ایجاد نتیجه‌ای نامرئی و باطنی (مانند نیرو و توانایی) است.

شرح

این بیت از آن جمله‌ی ابیاتی است که مولانا در آن به تفکیک بنیادی میان «صورت» و «بی‌صورت» می‌پردازد؛ تفکیکی که از کلیدی‌ترین معرفت‌های مثنوی است و این جهان باصورت را نتیجه‌ی جهان بی‌صورت می‌داند. در این بیت مشخص، مولانا یک مثال روزمره می‌آورد تا این ایده را روشن کند: نان و نمک، یا هر غذایی که ما می‌خوریم، صورتی ظاهری و محسوس دارد؛ اما فایده و نتیجه‌ی غایی آن، قوّت و نیرویی است که به جسم و روح ما می‌دهد، و این قوّت خود صورتی آشکار و ملموس ندارد.

اجازه دهید قدری عمیق‌تر به این قصه بنگریم. مولانا این بحث را در یک بستر فکری گسترده‌تر مطرح می‌کند. او در جای دیگر می‌فرماید: «بی‌نهایت کیش‌ها و پیشه‌ها / جمله ظل صورت اندیشه‌ها». یعنی تمام ادیان، مشاغل و اعمال ما، سایه‌ی اندیشه‌ها و جهان‌بینی‌های ما هستند. این دیدگاه، که اندیشه مقدم بر عمل است، رأی عموم فلاسفه و متفکران سنت بوده و هست. مارکس بود که این قصه را واژگونه کرد و گفت این معیشت و شرایط زیستی ماست که اندیشه‌هایمان را شکل می‌دهد. اما در نگاه مولانا، اندیشه بر بام وجود ایستاده و عمل، سایه‌ی او بر زمین است. اندیشه پنهان است و عمل آشکار؛ اما در تأثیر و ارتباط، هر دو به هم پیوسته‌اند.

حالا مولانا یک گام جلوتر می‌رود و می‌گوید که این صورت‌ها نه تنها از بی‌صورت برمی‌آیند، بلکه خود می‌توانند به بی‌صورت‌ها منتهی شوند. او مثال‌های دیگری هم می‌آورد: جام شرابی که نوشیده می‌شود (صورت)، فایده‌اش بی‌خودی و بی‌هوشی است (بی‌صورت)؛ آمیزش مرد و زن (صورت)، فایده‌اش لذت بی‌صورت است؛ تیغ و سپر در میدان جنگ (صورت)، پیامدش ظفر و پیروزی (بی‌صورت) است؛ مدرسه و کتاب و تعلیقات (صورت)، منجر به دانش (بی‌صورت) می‌شوند. این صورت‌ها، همه در خدمت بی‌صورت‌اند و مقدمه‌ای برای رسیدن به آن.

منظور مولانا از «صورت» در اینجا، آن شکل ظاهری اشیاء طبیعی است که با حواس پنج‌گانه ما محسوس‌اند، و «بی‌صورت» عبارت است از نتیجه‌ای که ظاهراً صورت محسوسه‌ای ندارد؛ نه صدا دارد، نه مرئی است، نه شکل و بو. البته روشن است که این بی‌صورت‌ها نیز خود دارای «صفت» و «کیفیت» هستند، اما در نسبت با آن صورت‌های مادی، از آنها رهیده‌اند و از قید شکل و قالب رها شده‌اند. این یعنی وجود صرفاً محدود به آن نمودهای مادی و محسوس نیست، بلکه بطون و معانی و قوایی دارد که به چشم نمی‌آیند.

از این روست که مولانا بعد از این مثال‌ها، در یک اوج فلسفی، از نفی و انکار بی‌صورت توسط صورت‌گرایان انتقاد می‌کند. او می‌گوید: «این صور چون بنده بی‌صورت‌اند / پس چرا در نفی صاحب نعمت‌اند؟» صورت‌ها که از بی‌صورت می‌آیند و به بی‌صورت برمی‌گردند («صورت از بی‌صورتی آمد برون / باز شد که انا الیه راجعون»)، چرا به انکار موجد خود می‌پردازند؟ این نقد به ماتریالیست‌ها و طبیعت‌گرایانی وارد است که گمان می‌کنند همه چیز خلاصه در ماده و طبیعت و قوانین آن است. این یک مغالطه‌ی عظیم ذهنی است که انسان فراموش می‌کند با تنها یک صورت از صورت‌های بی‌نهایتی سر و کار دارد که وجود می‌تواند به خود بگیرد. به همین سبب است که مولانا هشدار می‌دهد: «زین قدح‌های صور کم باش مست / تا نگردی بت‌تراش و بت‌پرست»؛ مبادا که در یک صورت واحد مستغرق شوی و آن را تنها صورت ممکن بپنداری و بدین‌سان بت‌پرست صورت‌ها گردی.

نکات کلیدی

  • هر موجود مادی (صورت) غایت و فایده‌ای نامرئی و باطنی (بی‌صورت) دارد.
  • بی‌صورت بودن به معنای فقدان مطلق نیست، بلکه اشاره به رهایی از قید شکل و محسوسات است.
  • اندیشه‌ها و جهان‌بینی‌ها (بی‌صورت) زیربنای اعمال و ظواهر زندگی ما (صورت) هستند.
  • صورت‌ها نه تنها از بی‌صورت برمی‌آیند، بلکه خود واسطه‌ای برای بازگشت به بی‌صورت‌اند.
  • ماتریالیسم و صورت‌گرایی نوعی بت‌پرستی است که وجود را به یک شکل ظاهری فرو می‌کاهد و از مبدأ و غایت بی‌صورت غافل می‌شود.

Sources: d6-s83 · 27:45:00 d6-s83 · 33:26:00 d6-s83 · 40:34:00

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.