لوستل دفتر ۱ د حکیم د وینا تفسیر: په هر څه چې له لارې پاتې شې، هغه کفر وي او که ایمان، په هر څه چې له دوست څخه لرې شې، هغه بدرنګ وي او که ښکلی، د هغه په معنی چې علیه السلام فرمایلي: إن سعدًا لغیور وأنا أغیر من سعد والله أغیر مني ومن غیرته حرم الفواحش ما ظهر منها وما بطن بيت ۱۸۰۶

M1:1806 — چون بهانه دادی این شیدات را / ای بها نه شکّر لبهات را

چون بهانه دادی این شیدات راای بها نه شکّر لبهات را
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M1:1806

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای معشوق، چون به این عاشقِ شیدای خود بهانه‌ای برای شوریدگی‌اش دادی، / ای مایهٔ ارزش و بها! نه، بلکه این (شیدایی من) خود از شکر لبان توست.

شرح

این بیت در ادامهٔ ابیاتی می‌آید که مولانا در آنها نسبتِ میان عاشق و معشوق، و در معنای گسترده‌تر، نسبتِ میان فاعل شناسا و موضوع شناسایی را به نحوی کاملاً بدیع و عمیق تبیین می‌کند. از دیدگاه مولانا، نه فقط «باده از ما مست شد، نی ما از او» بلکه «قالب از ما هست شد، نی ما از او». این همان انقلاب کپرنیکی است که کانت بعدها در فلسفهٔ غرب بنیان نهاد؛ اینکه ما به جهان صورت می‌بخشیم، نه جهان به ما. جهان همچون مادّه‌ای بی‌صورت است که ادراکات و تمایلات و پیش‌فرض‌های ما به آن شکل و معنا می‌دهند. اگر ما عوض شویم، جهان نیز چهره‌ای دیگر به ما نشان خواهد داد.

در این بیت، عاشق خطاب به معشوق می‌گوید که تو به این شیدای خود بهانه‌ای دادی تا شوریدگی کند و این شوریدگی را از لبان شکرین تو می‌بیند. اما این یک لایهٔ ظاهری از فهم است. مولانا بلافاصله با بیتی چون «لطف شیر و انگبین عکس دل است / هر خوشی را آن خوش از دل حاصل است» این معنا را عمق می‌بخشد. یعنی شیر از خود لطیف نیست، عسل از خود شیرین نیست؛ بلکه این دل ماست که صفتِ لطافت و شیرینی را به آنها می‌بخشد. ما به آنها خوشی عطا می‌کنیم، نه آنها به ما.

پس، جهان هستی و هر آنچه در آن به چشم ما خوش و زیبا می‌نماید، در واقع «عکس دل» ماست، انعکاسی از درون ما. معشوق، که مظهر تمامی زیبایی‌ها و شیرینی‌هاست، تجلی‌گاه همین «صورت‌بخشی» است. لبانِ شکرینِ او و بهانه‌ای که به شیدایی ما می‌دهد، بیش از آنکه در ذاتِ لبان باشد، در دلِ شیدای ماست که این صورت و معنا را به او می‌بخشد. ما «واهب‌الصّوریم»، یعنی بخشندهٔ صورت‌ها به جهانیم. این جهان «سایه دل» ماست و کسانی که به دنبال تعلقات دنیوی می‌دوند، در واقع به دنبال سایهٔ خویش می‌دوند و اصل و فرع را گم کرده‌اند. این گمراهی، همانند «صیاد سایه شدن» است که «رنج ضایع، سعی باطل، پای ریش» به بار می‌آورد. حتی آسمان‌های بلند نیز، چنانکه مولانا می‌گوید: «هست عکس مدرکات آدمی»، یعنی پرتوی از ادراکات و فاعل‌های شناسا در ما هستند. این رویکردِ بنیادین، شالودهٔ نگرش مولانا به جهان و خداست.

نکات کلیدی

  • جهان از ما صورت می‌گیرد؛ ما واهب‌الصّور و صورت‌بخش عالمیم.
  • هر خوشی و زیبایی در جهان انعکاس و «عکس دل» ماست، نه ذاتی از شیء.
  • مولانا در معرفت‌شناسی، موضعی شبیه به «انقلاب کپرنیکی» کانت دارد.
  • تعلقات دنیوی و دنبال کردن خوشی‌های بیرونی، مانند دنبال کردن سایهٔ خود است.
  • اگر درون ما تغییر کند، جهان نیز چهره‌ای دیگر به ما نشان می‌دهد.

Sources: d1-s31 · 24:46:27 d1-s31 · 27:30:17 d1-s31 · 32:20:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.