لوستل› دفتر ۱› دا چې د سروزرو دلال وژل او زهر ورکول د الهي اشارې له مخې وو، نه د نفساني خواهشاتو او فاسد فکر له مخې› بيت ۲۲۵

M1:225 — آن پسر را کِش خضر بُبرید حلق / سِرِّ آن را در نیابد عام خَلق

آن پسر را کِش خضر بُبرید حلقسِرِّ آن را در نیابد عام خَلق
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M1:225

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن پسر را که خضر گلویش را برید، راز و حکمت آن عمل را مردمان عادی درنمی‌یابند. معنا: این بیت با اشاره به داستان خضر و موسی، بیان می‌کند که اعمالی که از سر فرمان و وحی الهی سرچشمه می‌گیرند، فراتر از فهم و داوری سطحی مردمان عادی هستند و سرّی عمیق در خود پنهان دارند.

شرح

من خود در باب داستان خضر و موسی بسیار اندیشیده‌ام و این قصهٔ قرآن همیشه محل پرسش‌ها و تفسیرهای فراوان بوده است. آیا این یک واقعهٔ تاریخی بود؟ آن شخصیت مرموز خضر که بود و این اعمال غریب، همچون کشتن یک پسربچه، چگونه توجیه می‌شود؟ قرآن کریم خود توضیحاتی از زبان خضر ارائه می‌دهد، اما اغلب دیده‌ایم که این توضیحات، خود ده‌ها سؤال دیگر برمی‌انگیزند و گره‌ها را کورتر می‌کنند. مثلاً اینکه گفته می‌شود پسر را کشتم تا پدر و مادرش بعدها کافر نشوند؛ این توجیه، خود این سؤال را پیش می‌آورد که آیا خداوند با همهٔ کسانی که فرزندانشان بعدها ممکن است از راه بدر شوند، اینگونه رفتار می‌کند؟ اینها سؤالاتی‌ست که مفسران را به دردسر افکنده است.

اما مولانا، با نگاه ژرف و عارفانهٔ خود، از این داستان تفسیری ارائه می‌دهد که از این دام‌ها رهاست. او می‌گوید: «آن پسر را کش خضر ببرید حلق / سر آن را درنیابد عام خلق». عامهٔ مردم، ظاهر عمل را می‌بینند و آن را به قیاس‌های اخلاقی خود می‌سنجند، اما قادر به درک «سرّ» نهفته در آن نیستند. چرا؟ مولانا بی‌پرده پاسخ می‌دهد که: «آنکه از حق یابد او وحی و جواب / هرچه فرماید بود عین صواب» و می‌افزاید: «آنکه جان بخشد اگر بکشد رواست / نایب است و دست او دست خداست».

این کلمات، پرده از حکمت مولانا برمی‌دارند. او معتقد است که خضر مستقیماً از حق تعالی وحی و فرمان دریافت می‌کرد. کسی که زبان و دست خداوند می‌شود، اعمالش دیگر در چارچوب قضاوت‌های انسانی نمی‌گنجد. خداست که جان می‌بخشد و لذا حق دارد که جان بگیرد. در این مقام، خضر یک "قاتل" به معنای رایج کلمه نیست، بلکه "نایب" و مأمور الهی است. همانگونه که به عزرائیل نمی‌توان صفت "آدمکش" داد، زیرا او مأمور قبض ارواح است، خضر نیز در مقام مأموریت الهی، عملی عین صواب انجام داده است.

مولانا این منطق را با داستان قربانی کردن اسماعیل توسط ابراهیم پیوند می‌دهد. ابراهیم نیز در خواب (که نوعی وحی بود) مأمور به کشتن فرزندش شد و بی‌چون‌وچرا آمادهٔ اطاعت بود. این اوج تسلیم و اطاعت در برابر فرمان الهی است که فراتر از عقل و اخلاق متعارف ما قرار می‌گیرد. این سرّ، تنها برای کسانی مکشوف می‌شود که خود را به بارگاه حق نزدیک کرده و به منبع وحی متصل باشند؛ عامهٔ خلق، که از این اتصال بی‌بهره‌اند، تنها ظاهر امر را می‌بینند و آن را با معیارهای ناقص خود می‌سنجند و محکوم می‌کنند.

نکات کلیدی

  • اعمالی که از سر وحی الهی سرچشمه می‌گیرند، فراتر از فهم و داوری اخلاقی عامهٔ مردم هستند.
  • خضر در داستان خود، قاتل نبود بلکه نایب و مأمور فرمان الهی برای قبض روح بود.
  • کسی که جان می‌دهد، حق گرفتن آن را نیز دارد؛ انسان حق اعتراض به این اختیار مطلق ندارد.
  • درک این حقایق مستلزم اتصال به منبع وحی و رسیدن به «سرّ» است، نه قضاوت بر اساس ظواهر.
  • مولانا این منطق را با داستان قربانی کردن اسماعیل توسط ابراهیم برای اثبات تسلیم محض به فرمان الهی پیوند می‌زند.

Sources: d1-s21 · 00:42:07

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.