لوستل دفتر ۱ دا چې د سروزرو دلال وژل او زهر ورکول د الهي اشارې له مخې وو، نه د نفساني خواهشاتو او فاسد فکر له مخې بيت ۲۳۶

M1:236 — پاک بود از شهوت و حرص و هوا / نیک کرد او لیک نیکِ بَد‌نما

پاک بود از شهوت و حرص و هوانیک کرد او لیک نیکِ بَد‌نما
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M1:236

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او از شهوت و حرص و هوا پاک بود؛ کار نیکی کرد، اما نیکی‌ای که ظاهرش بد می‌نمود. معنا: این بیت دربارهٔ خضر نبی است که اعمال او، با وجود آنکه از پاکی نیت سرچشمه می‌گرفت، در ظاهر بد و ناپسند جلوه می‌کرد.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از مهم‌ترین و عمیق‌ترین معرفت‌های قرآنی و عرفانی اشاره می‌کند: «نیکِ بَد‌نما». او در اینجا بی‌گمان به داستان خضر و موسی اشاره دارد و این بیت را باید در بستر آن قصه خواند. آن «او»یی که پاک از شهوت و حرص و هوا بود، کسی نیست جز خضر نبی. کار خضر در شکافتن کشتی، در ظاهر عملی مخرب و ظالمانه به نظر می‌رسید، از این رو موسیِ نبی نیز که با آن همه نور و هنر، از باطن ماجرا بی‌خبر بود، بر او خرده گرفت. اما باطن آن کار، تعمیر و نجات کشتی از گزند پادشاهی ستمگر بود که در کمین نشسته بود.

من این را "سود مقطول در قهر الهی" می‌نامم. گاهی یک عمل الهی، یا یک رخداد "قهرآمیز" در ظاهر، در باطن، سودمندترین و نجات‌بخش‌ترین کار است. "نیکِ بَد‌نما" دقیقاً همین را می‌رساند: "نیکی" که لباسی از "بدی" به تن کرده تا از چشم نااهلان پنهان بماند و تنها اهل "بینش" بتوانند راز آن را دریابند. مولانا در اینجا پرده از یک معمای وجودی برمی‌دارد که حق و باطل، و خیر و شر در عالم چگونه با هم در می‌آمیزند؛ همچون کف که بر روی رودخانه‌ها یا فلز مذاب می‌نشیند و می‌رود، و تنها "آنچه برای مردم نافع است" بر جای می‌ماند. "کذلک یضرب الله الحق والباطل".

این همان تفاوتی است که میان "پژوهشگران حقیقت" و "شناگران حقیقت" وجود دارد. پژوهشگر شاید "نحو" را بشناسد، اما "محو" را درک نمی‌کند. کسی که از شهوت و حرص و هوا پاک است، نگاهش به عالم، از این آلودگی‌ها منزه است و عملی را "نیک" می‌شمارد که باطن آن "نیک" است، حتی اگر ظاهری "بد" داشته باشد. این پاکی، به او اجازه می‌دهد تا "نیکِ بَد‌نما" را از "بدِ بد‌نما" بازشناسد. این "نیک"، کار خود او نیست، بلکه فعل "حقیقت" است که از طریق "خضرِ پاک"، تجلی یافته. اینجاست که مولانا به ما هشدار می‌دهد که "تو بی پر مپر". یعنی بدون "بال بینش" و "پر پرواز" حکمت الهی، به داوری عجولانه اعمال بپردازیم. این نقد او به داوری‌های شتابزده است؛ اگر چیزی را نمی‌فهمیم، نباید باطلش بپنداریم، بلکه باید به "راز" و "حکمت" آن گمان بریم. این "نیکِ بَد‌نما" نشانه‌ای از آن "معماری کامل هستی" است که مولانا در جای‌جای مثنوی بر آن تأکید دارد، برخلاف کسانی که عالم را پر از کاستی می‌بینند. در این "معماری الهی"، حتی ظاهری "بد" نیز کارکردی حیاتی در مسیر خیر نهایی دارد.

نکات کلیدی

  • اعمالی که در ظاهر بد می‌نمایند، ممکن است در باطن حاوی نیکی و حکمتی عمیق باشند.
  • قصهٔ خضر و موسی نمونهٔ بارز "نیکِ بَد‌نما" است؛ عملی که در ظاهر تخریب، اما در باطن نجات بود.
  • بینش الهی، ما را از قضاوت‌های شتابزده نسبت به وقایع باز می‌دارد؛ باید به دنبال راز و حکمت در پسِ امور بود.
  • پاکی از شهوت، حرص و هوا (نیت خالص)، شرط درک "نیکِ بَد‌نما" است.
  • این بیت نشانه‌ای از "معماری کامل هستی" در نگاه مولاناست که حتی ظواهر ناخوشایند نیز کارکردی در خیر نهایی دارند.

Sources: d1-s21 · 00:57:38 d1-s21 · 00:59:10

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.