لوستل دفتر ۱ د امیرالمؤمنین علي کرم الله وجهه په مخ د دښمن لخوا تف اچول او د امیرالمؤمنین علي لخوا د تورې له لاسه پریښودل بيت ۳۷۳۳

M1:3733 — آن خدو زد بر رخی که روی ماه / سجده آرد پیش او در سجده‌گاه

آن خدو زد بر رخی که روی ماهسجده آرد پیش او در سجده‌گاه
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M1:3733

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او آب دهان انداخت بر روی آن چهره‌ای که ماه در جایگاه سجده، پیش او سجده می‌کند. معنا: این بیت به کرامت و جایگاه والای امام علی (ع) اشاره دارد؛ به نحوی که ماه نیز در برابر چهره او سر تعظیم فرود می‌آورد و عملی ناپسند (انداختن آب دهان) بر چنین چهره مقدسی انجام شده است.

شرح

این بیت، در قلب یکی از شورانگیزترین داستان‌های مثنوی جای دارد؛ داستان خدو انداختن خصم بر چهره علی. مولانا اینجا با کلامی یگانه، عظمت و مقام امام علی (ع) را چنان والا می‌بیند که حتی ماه نیز در سجده‌گاه، پیش روی مبارک او سر بر خاک می‌نهد. این توصیف صرفاً یک بیان شاعرانه نیست، بلکه گویای مقامی وجودی و روحی است که مولانا برای ایشان قائل است. من بر این تأکید دارم که مولانا، بدون آنکه کسی از او چنین خواسته‌ای داشته باشد یا در جایگاهی باشد که بخواهد مداهنه کند، علی را «افتخار هر نبی و هر ولی» می‌خواند. این بالاترین ستایشی است که می‌تواند از زبان یک عارف جاری شود و نشان از معرفت عمیق مولانا به مقام ولایت علوی دارد.

نکته مهم در اینجاست که عملی چنین ناشایست—انداختن آب دهان—بر چنین چهره مقدسی واقع می‌شود. این اقدام، کانون درنگ و تأمل داستان است. پهلوانِ دشمن، که طبق روایت‌های شیعی عمرو بن عبدود نام برده می‌شود، در اوج نبرد و در لحظه‌ای که علی بر او چیره شده، این عمل را انجام می‌دهد. این رفتار ظاهراً خشن و بی‌ادبانه، در واقع سنگ محک اخلاص علی می‌شود. همان‌طور که مولانا خود در بیت پیشین می‌گوید: «از علی آموز اخلاص عمل / شیر حق را دان منزه از دغل.»

واکنش علی به این عمل، محور اصلی روایت مولاناست و اوج معرفت را نشان می‌دهد. علی از سینه پهلوان بلند می‌شود و شمشیر را رها می‌کند. این مکث و تأمل، نه از ترس است و نه از ناتوانی، بلکه از تفکیک فعل الهی از فعل نفسانی است. خشم شخصی، چهره نبرد را تغییر می‌دهد و علی نمی‌خواهد نبردش، حتی برای خدا، با انگیزه‌ای نفسانی آمیخته شود. این تصفیه نیت در لحظه‌ای حیاتی، نشان از عمق اخلاص و نیت توحیدی او دارد.

در روایت مولانا، این داستان بر خلاف آنچه در بسیاری از منابع شیعی آمده (که علی پهلوان را می‌کشد)، به اسلام آوردن پهلوان ختم می‌شود. این جنبه از داستان، که منبع آن را مولانا در کتاب «کیمیای سعادت» غزالی یافته (چنانکه مرحوم غلامحسین یوسفی نشان داد)، برتری «حلم» و «اخلاص» را بر صرف نیروی بدنی نمایان می‌سازد. علی با شمشیر حلم خود، نه تنها دشمن را از پای درنمی‌آورد، بلکه او را به راه ایمان می‌کشانَد. این پیروزی معنوی، از صد لشکر پیروزی‌بخش‌تر است، زیرا ریشه‌های کفر را می‌خشکانَد و نه صرفاً جسم را از میان برمی‌دارد. مولانا می‌خواهد بگوید که گاهی «بی‌شمشیر کشتن»، کار مردان الهی است؛ کشتن نفس سرکش و زنده کردن جان ایمانی.

نکات کلیدی

  • مولانا امام علی (ع) را در بالاترین مرتبه معنوی قرار می‌دهد، آنچنان که ماه نیز به جمال او سجده می‌کند.
  • بیتی که نشان می‌دهد عمل خصم (خُدو انداختن) بر چهره علی (ع)، اوج آزمون اخلاص او بود.
  • پیروزی واقعی از دید مولانا، نه با شمشیر و غلبه فیزیکی، بلکه با حلم و تصفیه نیت به دست می‌آید.
  • داستان علی و پهلوان در مثنوی، نمادی از غلبه بر نفس و تبدیل دشمنی به ایمان است.
  • مولانا این داستان را از غزالی نقل می‌کند تا نشان دهد که چگونه حلم می‌تواند حتی روح سرکش را به تسلیم و ایمان وادارد.

Sources: d1-s20 · 00:15:17 d1-s20 · 00:16:17 d1-s20 · 00:17:17 d1-s20 · 00:18:20 d1-s20 · 00:20:00 d1-s20 · 00:21:40

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.