لوستل› دفتر ۱› د امیرالمؤمنین علي کرم الله وجهه په مخ د دښمن لخوا تف اچول او د امیرالمؤمنین علي لخوا د تورې له لاسه پریښودل› بيت ۳۷۵۶

M1:3756 — بازگو دانم که این اسرار هوست / زانک بی شمشیر کشتن کار اوست

بازگو دانم که این اسرار هوستزانک بی شمشیر کشتن کار اوست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M1:3756

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بازگو! می‌دانم که این (عمل شگفت‌انگیز تو) از اسرار او (خداوند) است؛ زیرا کشتن (فتح کردن جان‌ها) بی‌شمشیر، کار اوست. معنا: پهلوان مغلوب به امام علی می‌گوید که این اقدام بی‌نظیر او، که از پیروزی حتمی دست کشیده و از کشتن او صرف‌نظر کرده، رازی الهی را در بر دارد؛ زیرا تنها خداوند است که می‌تواند دل‌ها را بی‌نیاز از ابزار دنیوی تسخیر کند و جان‌ها را دگرگون سازد.

شرح

این بیت، از زبان پهلوان مغلوب خطاب به امیرالمؤمنین علی (ع) در داستان مشهور خدو انداختن بر روی علی، از عمق بینش مولانا دربارهٔ شخصیت امام و ماهیت فعل الهی حکایت می‌کند. در این صحنه، پس از آنکه امام علی بر پهلوان پیروز شده و او را بر زمین افکنده، پهلوان بی‌ادبی کرده و آب دهان بر روی علی می‌اندازد. در این هنگام، امام علی شمشیر را کنار می‌نهد و از قتل او صرف‌نظر می‌کند. این عمل، پهلوان را سخت شگفت‌زده می‌کند و از او می‌خواهد که «بازگو» کند این راز را. مولانا در این نقطه، قهرمان داستان را به زبان خودش درمی‌آورد و از او می‌خواهد که پرده از اسرار کردارش برگیرد.

من می‌گویم که اینجا دیگر سخن از پهلوان نیست، بلکه مولانا خود به سخن آمده و از زبان او می‌گوید: «بازگو دانم که این اسرار هوست / زانک بی‌شمشیر کشتن کار اوست.» این «هو» که مولانا به آن اشاره می‌کند، بی‌گمان ذات حق‌تعالی است. کشتن بی‌شمشیر در اینجا به معنای میراندن جسم نیست، بلکه به معنای میراندن روح کافرانه و زنده‌کردن جان ایمانی است؛ همان چیزی که در پایان داستان مثنوی می‌بینیم که پهلوان مسلمان می‌شود و گروهی از خویشان او نیز به ایمان روی می‌آورند. این فتح قلب‌ها و جان‌ها، کاری است که تنها خداوند می‌تواند انجام دهد، و چون از انسان کاملی چون علی (ع) سر می‌زند، در حقیقت فعل خداوند است که از آینه‌ی وجود او بازتاب یافته است. این همان توحید افعالی است که عارفان بر آن تأکید دارند: انسان‌های بزرگ، مجرای تحقق افعال الهی در عالم می‌شوند.

این سخنان مولانا، ستایشی بی‌سابقه و بسیار عمیق از امام علی است. او علی را «افتخار هر نبی و هر ولی» می‌خواند و «جمله عقل و دیده». چنین تعبیراتی، نشان از ارادت و شناخت مولانا از مرتبهٔ وجودی امام دارد. عمل علی نه تنها حلم و بردباری بی‌نظیر او را به نمایش می‌گذارد، بلکه نشان می‌دهد که «تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر / بل ز صد لشکر ظفر انگیزتر» است. پیروزی حقیقی، نه غلبه بر جسم، که تسخیر جان‌ها و دگرگون ساختن آن‌هاست، و این پیروزی معنوی، کار خدایی است که از دست بندگان مخلص او برمی‌آید.

نکات کلیدی

  • عمل بی‌شمشیر، نمادی از فتح قلوب و دگرگونی روحی، از اسرار الهی است.
  • امام علی در این داستان، مظهر تحقق توحید افعالی و واسطهٔ عمل خداوندی است.
  • قدرت حلم و بردباری در تغییر جان‌ها و جذب دل‌ها، از نیروی شمشیر فراتر می‌رود.
  • دعوت به «بازگو» کردن، طلب گشایش اسرار الهی از طریق عمل و تجربه است.
  • پیروزی حقیقی نه در غلبه بر جسم، که در تسخیر و رهایی روح نهفته است.

Sources: d1-s20 · 00:15:17 d1-s20 · 00:17:17 d1-s20 · 00:24:38 d1-s01 · 00:03:46

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.