M1:470 — حُکم‌های هر یکی نوعی دگر / این خلاف‌ِ آن ز پایان تا به‌ سَر

这句诗出自一个故事：一位基督教国王有一位诡计多端的犹太维齐尔（宰相）。为了从内部摧毁基督教，这位维齐尔假装皈依，并赢得了所有人的信任。然后，他声称要退隐修行，并为十二位基督教王子（象征耶稣的十二门徒）分别撰写了十二部经卷，声称每一部都是唯一的真理。

这句诗描述了这些经卷的核心特征：它们的内容是故意设计得相互冲突的。鲁米紧接着就列举了这些矛盾的例子：一卷鼓吹苦修和斋戒，另一卷则说慷慨才是唯一的道路；一卷主张彻底的托靠（Tawakkul），另一卷又说必须履行宗教义务。维齐尔的阴谋在于，通过这些无法调和的教义，在基督徒内部播下分裂和冲突的种子，使他们因争论何为“真道”而自相残杀。

从苏菲主义的角度看，这个故事深刻地讽刺了那些执着于宗教外在形式、律法条文而忽略了其内在精神统一性的人。当信仰沦为对特定“规则”的僵化遵守时，就很容易产生派系之争。维齐尔的骗局之所以能够成功，正是利用了人们倾向于将“我的道路”视为唯一正确道路的弱点。鲁米借此警示读者，真正的信仰超越了这些表面上的矛盾，指向一个统一的内在实相，而教条主义的分歧则是通往精神毁灭之路。

این بیت بخشی از داستان وزیر مکار پادشاه جهود است که برای نابودی دین مسیحیت، خود را به عنوان یک مسیحی عارف و زاهد جا می‌زند و پس از جلب اعتماد کامل مسیحیان، دوازده طومار به نام دوازده امیر می‌نویسد. او در هر یک از این طومارها، که ادعا می‌کرد انجیل حقیقی است، راه و روشی کاملاً متفاوت و متناقض با دیگری را به عنوان مسیر اصلی سلوک و رستگاری معرفی می‌کند.

مولانا با عبارت «این خلاف آن ز پایان تا به سر» بر تضاد کامل و بنیادین این احکام جعلی تأکید می‌کند. این تضاد صرفاً در جزئیات نبود، بلکه در اصول و مبانی بود. چنانکه در ابیات بعدی می‌بینیم، در یکی «ریاضت و گرسنگی» راه نجات است، در دیگری «بخشش و کرم». در طوماری «توکل و تسلیم محض» شرط ایمان است و در دیگری «خدمت و عمل».

این حیلهٔ وزیر، نمادی از تفرقه و اختلافاتی است که از برداشت‌های ظاهری، شخصی و متضاد از یک حقیقت واحد سرچشمه می‌گیرد. وقتی حقیقت اصلی (که در داستان، وزیر آن را پنهان کرده) غایب باشد، پیروان به شاخه‌های متضادی کشیده می‌شوند که هر یک خود را حق مطلق می‌داند و دیگری را باطل. این بیت، مقدمه‌ای است برای نشان دادن اینکه چگونه اختلاف در فروع، وقتی از یک اصل واحد جدا شود، می‌تواند به نابودی یک جماعت بینجامد.