لوستل› دفتر ۱› د وينځې په درملنه کښې د ډاکترانو بېوسي او له خدای سره د پاچا دعا کول او په خوب کښې د يو ولي ليدل› بيت ۵۹
M1:59 — ای همیشه حاجت ما را پناه / بار دیگر ما غلط کردیم راه
M1:59
شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: ای همواره پناهگاه ما در نیازهایمان، یک بار دیگر ما راه را به خطا رفتیم.
معنا: پادشاه، پس از درماندگی از پزشکان زمینی، به درگاه خداوند التجا میبرد و با اعتراف به اشتباه خود، از او طلب یاری و راهنمایی میکند.
شرح
این بیت، از دعای پادشاه در داستان کنیزک، یک لحظهٔ اوج است که در آن، پس از نومیدی از اسباب و علل دنیوی، دل و زبان مستقیم به سوی حق بازمیگردد. من بارها اشاره کردهام که عارفان، برخلاف فیلسوفان، دل خوشی از اصل علیت ندارند. فلسفه بر ستون فقرات علیت بنا شده، اما عارف میخواهد خداوند را بیواسطه وارد صحنهٔ هستی کند و اینجاست که میبینیم اسبابسوزی میشود. پزشکانِ دربارِ پادشاه، که نماد علل ظاهری و دانش بشریاند، در درمان کنیزک در میمانند. در این نقطهٔ عجز و ناتوانیِ اسباب، پادشاه پایبرهنه به مسجد میدود، به سوی محراب میرود و سجدهگاهش از اشک پر آب میشود. این حرکت پادشاه، تجلی همان چیزی است که مولوی بارها از آن سخن گفته: گذشتن از 'نحو' و رسیدن به 'محو'.
او در این بیت با نهایت فروتنی، راه را 'غلط کرده' مییابد. این غلطکردن راه، تنها به معنای اشتباه در تشخیص پزشکی نیست؛ بلکه اقرار به غفلت از پناهگاه حقیقی است. پادشاه میداند که خداوند 'همیشه حاجت ما را پناه' است و در عین حال اقرار میکند که 'بار دیگر' از این پناه غفلت ورزیده و راه اشتباهی را در پیش گرفته است. این اقرار، نه نشانهٔ ناامیدی، بلکه گشودن دری به سوی امید است.
من میگویم که دعای پادشاه در اینجا، تنها یک ابراز حاجت صرف نیست. مولانا خود در ابیات بعدی توضیح میدهد که پادشاه میگوید: «من چه گویم چون تو میدانی نهان؟» اما در ادامه اضافه میکند که «لیک گفتی گرچه میدانم سرت / زود هم پیدا کنش بر ظاهرت.» یعنی خداوند خودش فرموده است که حتی اگر راز دلت را میدانم، دوست دارم که آن را به زبان آوری و آشکار کنی. این امر نشان میدهد که دعا، صرفاً یک گزارش اطلاعاتی به خداوندِ علیم نیست؛ بلکه خود یک فرمان الهی و یک تجلی از حال درونی انسان است که خداوند خواستار بروز آن است. دعا، در این نگاه، نوعی اظهار ارادت و تسلیم است که انسان را به ذات باریتعالی پیوند میزند.
نکتهٔ کلیدیتر اما در فهم پدیدهٔ دعا اینجاست: مولانا پس از این بیت میگوید که چون پادشاه 'از میان جان خروش' برآورد، 'اندر آمد بحر بخشایش به جوش'. این یک نسبت علّی معلولی ظاهری است؛ اما اگر با نگاه عمیق مولانا بنگریم، درمییابیم که در حقیقت، این جوشش 'بحر بخشایش' خداوند است که باعث میشود آن 'خروش' از جان پادشاه برآید. به تعبیر من، دعای ما نه علت بخشایش، که خود معلول بخشایشی است که پیشاپیش اراده شده است. ما اغلب نسبتهای علی و معلولی را در این عالم اشتباه میگیریم. داستان از سوی خداوند آغاز میشود؛ این بخشایش الهی است که دل ما را به تضرع وامیدارد و زبان ما را به دعا میگشاید. این دیدگاه، نه جبرگرایی است، بلکه تبیینی از عظمت جبّار است که حتی میل به دعا را نیز در دل بندگانش میافکند. این همان حالتی است که در آن، 'نفس خود را فدای نفیر نی' میکنیم و خود را به جریان دریای هستی میسپاریم.
نکات کلیدی
- دعای صادقانه از دل، نقطهای است که در آن همهٔ علل ظاهری بیاثر میشوند و راه به پناهگاه حقیقی گشوده میشود.
- اعتراف به اشتباه و گمراهی، گام نخست در مسیر بازگشت به سوی رحمت و هدایت الهی است.
- دعا صرفاً گزارشی به خدا نیست؛ بلکه خود فرمان و میلی الهی است که به انسان امکان میدهد حال درونیاش را آشکار سازد.
- جوشش بحر بخشایش الهی، مقدم بر دعای بنده است؛ یعنی میل و توانایی دعا خود معلول لطف خداوند است.
- این بیت تاکید میکند که حتی در اوج دردمندی و درماندگی، پناهگاه و امید همیشگی وجود دارد و انسان هرگز تنها نیست.
Sources: d1-s13 · 00:48:00 d1-s13 · 00:45:53 d1-s13 · 00:49:00 s01 - Master understanding: Mowlana is sea-like s02 - Master understanding: خویشتنشناسی (self-knowledge) as genuine root s05 - Master understanding: جدایی ≠ تنهایی
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: O You, ever the refuge for our needs, Once again, we have strayed from the path.
Meaning: The King, having exhausted all earthly remedies, turns to God, acknowledging his and his court's errors, and seeks divine refuge and guidance.
Explanation
This couplet, from the King's prayer in the story of the handmaiden, marks a pivotal moment where, after despairing of worldly means and causes, heart and tongue turn directly towards God. I have often mentioned that mystics, unlike philosophers, are not fond of the principle of causality. Philosophy is built upon the backbone of causality, but the mystic desires for God to enter the scene of existence without intermediary. This is where we see a 'burning of causes'. The King's court physicians, symbols of apparent causes and human knowledge, fail to cure the handmaiden. At this point of helplessness and the inadequacy of means, the King runs barefoot to the mosque, prostrates himself in the mihrab, and his place of worship is filled with tears. This act by the King is a manifestation of what Mowlana often speaks of: moving beyond naḥw (grammar/causality) to maḥw (effacement/direct divine intervention).
In this beyt, with utmost humility, the King realizes he has 'strayed from the path' (ghalaṭ kardīm rāh). This going astray is not merely an error in medical diagnosis; it is an admission of negligence towards the true refuge. The King knows that God is 'ever the refuge for our needs' (ey hamīshe ḥājat-e mā rā panāh) and yet confesses that 'once again' (bār-e dīgar) he has neglected this refuge and taken the wrong path. This confession is not a sign of despair, but rather the opening of a door towards hope.
I contend that the King's prayer here is not merely an expression of need. Mowlana himself explains in subsequent verses that the King says, 'What should I say since You know the hidden?' But then adds, 'Yet You said, though I know your secret, reveal it outwardly too.' This indicates that prayer is not just an informational report to the All-Knowing God; rather, it is a divine command itself and a manifestation of the human's inner state that God desires to be expressed. Prayer, in this view, is a form of devotion and submission that connects man to the Divine essence.
However, the more crucial point in understanding the phenomenon of prayer lies here: Mowlana states that when the King uttered a 'cry from the depths of his soul' (az mīyān-e jān khorūsh), the 'ocean of forgiveness began to stir' (andar āmad baḥr-e bakhshāyesh be jūsh). This appears to be a cause-and-effect relationship on the surface; but if we look with Mowlana's profound insight, we realize that in truth, it is the stirring of God's 'ocean of forgiveness' that causes that 'cry' to emerge from the King's soul. In my interpretation, our prayer is not the cause of forgiveness, but rather itself an effect of a forgiveness that has already been willed. We often confuse cause and effect in this world. The story begins from God's side; it is this divine forgiveness that moves our heart to supplication and opens our tongue to prayer. This perspective is not determinism, but an explanation of the grandeur of the Almighty, who even instills the desire to pray in the hearts of His servants. This is the state in which we 'sacrifice our self for the wail of the reed' and surrender ourselves to the current of the ocean of being.
Key takeaways
- Sincere prayer from the heart is the point where all apparent causes become ineffective, opening the path to the true refuge.
- Confession of error and straying is the first step on the path back to divine mercy and guidance.
- Prayer is not merely a report to God; rather, it is a divine command and inclination that enables man to manifest his inner state.
- The stirring of God's ocean of forgiveness precedes the servant's prayer; thus, the desire and ability to pray are themselves effects of divine grace.
- This couplet emphasizes that even at the height of pain and helplessness, an eternal refuge and hope exist, and humanity is never alone.
Sources: d1-s13 · 00:48:00 d1-s13 · 00:45:53 d1-s13 · 00:49:00 s01 - Master understanding: Mowlana is sea-like s02 - Master understanding: خویشتنشناسی (self-knowledge) as genuine root s05 - Master understanding: جدایی ≠ تنهایی
به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI
পৃথিবীর সকল চিকিৎসকের উপর আশা হারিয়ে বাদশা সৃষ্টিকর্তার কাছে আশ্রয় প্রার্থনা করছেন এবং নিজের ভুল স্বীকার করে তাঁর কাছে সাহায্য ও পথনির্দেশনা চাইছেন।
এই বেইতটি বাঁদির গল্পের সেই চরম মুহূর্তের অংশ, যেখানে বাদশা জাগতিক উপায় ও কারণের উপর হতাশ হয়ে সরাসরি সৃষ্টিকর্তার দিকে মন ও মুখ ফেরান। عارف বা মরমি সাধকেরা, দার্শনিকদের মতো, কার্যকারণ নীতির উপর খুব বেশি আস্থা রাখেন না। দর্শন কার্যকারণের উপর দাঁড়িয়ে আছে, কিন্তু মরমি সাধক চান আল্লাহ যেন কোনো মাধ্যম ছাড়াই সৃষ্টির মঞ্চে উপস্থিত হন। এখানেই আমরা দেখি ‘কারণগুলোকে পুড়িয়ে ফেলা’র ঘটনা। বাদশার দরবারের চিকিৎসকেরা, যারা জাগতিক কারণ ও মানবিক জ্ঞানের প্রতীক, তারা বাঁদিকে সুস্থ করতে ব্যর্থ হন। এই অসহায়ত্বের মুহূর্তে বাদশা খালি পায়ে মসজিদের দিকে ছোটেন, মেহরাবের সামনে সিজদায় লুটিয়ে পড়েন এবং তাঁর চোখের জলে সিজদার জায়গা ভিজে যায়। বাদশার এই কাজটিই সেই অবস্থার প্রতিফলন, যার কথা মৌলানা বারবার বলেছেন: ‘নাহু’ (نحو) বা জাগতিক নিয়মকানুনকে অতিক্রম করে ‘মহু’ (محو) বা আত্মবিলোপের স্তরে পৌঁছানো।
এই বেইতে বাদশা অত্যন্ত বিনয়ের সাথে স্বীকার করছেন যে তিনি ‘পথ ভুল করেছেন’ (غلط کردیم راه)। এই পথ ভুল করা শুধু চিকিৎসার ভুলের স্বীকারোক্তি নয়; বরং এটি আসল আশ্রয়কে ভুলে যাওয়ার স্বীকারোক্তি। বাদশা জানেন যে আল্লাহই ‘সর্বদা আমাদের প্রয়োজনের আশ্রয়’ (همیشه حاجت ما را پناه), কিন্তু তিনি এও স্বীকার করছেন যে ‘আবারও’ তিনি সেই আশ্রয় থেকে উদাসীন হয়ে ভুল পথে চলেছিলেন। এই স্বীকারোক্তি হতাশার লক্ষণ নয়, বরং আশার দিকে একটি দরজা খুলে দেওয়া।
বাদশার এই দোয়া কেবল একটি প্রয়োজন মেটানোর আবেদন নয়। মৌলানা পরের বেইতগুলোতে ব্যাখ্যা করেছেন যে বাদশা বলেন, “আমি আর কী বলব, যখন তুমি গোপন সব কিছুই জানো?” কিন্তু এরপরই যোগ করেন, “তবুও তুমি বলেছ, যদিও আমি তোমার রহস্য জানি, তবুও তা তোমার মুখে প্রকাশ করো।” এর অর্থ হলো, দোয়া কেবল সর্বজ্ঞ আল্লাহকে তথ্য দেওয়া নয়; বরং এটি স্বয়ং একটি ঐশ্বরিক নির্দেশ এবং মানুষের ভেতরের অবস্থার একটি প্রকাশ, যা আল্লাহ வெளிப்படுத்த দেখতে চান। এই দৃষ্টিতে, দোয়া হলো এক ধরনের আনুগত্য ও আত্মসমর্পণের প্রকাশ, যা মানুষকে পরম সত্তার সাথে যুক্ত করে।
তবে দোয়াকে বোঝার মূল চাবিকাঠি এখানে: মৌলানা বলেন, যখন বাদশা ‘প্রাণের গভীর থেকে আর্তনাদ’ করে উঠলেন, তখন ‘ক্ষমার সাগর উচ্ছ্বসিত হয়ে উঠল’। আপাতদৃষ্টিতে এটি একটি কার্যকারণ সম্পর্ক মনে হতে পারে, কিন্তু মৌলানার গভীর দৃষ্টি দিয়ে দেখলে বোঝা যায় যে, আসলে আল্লাহর ‘ক্ষমার সাগরের’ উচ্ছ্বাসই বাদশার প্রাণ থেকে সেই ‘আর্তনাদ’ বের করে এনেছে। অর্থাৎ, আমাদের দোয়া ক্ষমার কারণ নয়, বরং এটি সেই ক্ষমারই ফল যা পূর্বনির্ধারিত। আমরা এই জগতের কার্যকারণ সম্পর্ককে প্রায়ই ভুল বুঝি। গল্পটি আল্লাহর পক্ষ থেকে শুরু হয়; তাঁর করুণাই আমাদের অন্তরকে প্রার্থনার জন্য আকুল করে তোলে এবং আমাদের জিহ্বাকে দোয়ার জন্য উন্মুক্ত করে দেয়। এই দৃষ্টিভঙ্গি অদৃষ্টবাদ নয়, বরং সেই সর্বশক্তিমানের মহিমার ব্যাখ্যা, যিনি এমনকি তাঁর বান্দার অন্তরে দোয়া করার ইচ্ছাও তৈরি করে দেন।
- حاجت
- প্রয়োজন, অভাব, চাহিদা।
- پناه
- আশ্রয়, শরণ, অবলম্বন।
- غلط کردیم
- আমরা ভুল করেছি। এটি একটি সাধারণ ফারসি বাক্যাংশ যা ভুল স্বীকার করার জন্য ব্যবহৃত হয়।
The king, having exhausted all earthly remedies and physicians, turns to God, acknowledging that he has erred by relying on worldly means instead of the true divine refuge.
This couplet marks the story's turning point. The king, representing humanity's reliance on apparent causes and worldly knowledge (symbolized by his court physicians), has reached a dead end. His barefoot run to the mosque signifies a complete abandonment of these secondary causes in favor of the First Cause, God.
The king's prayer is a profound act of humility. His confession, "we have taken the wrong path," is not merely about a mistaken medical strategy. It is a deeper admission of having forgotten the ultimate source of all help and healing. He acknowledges that God is the constant refuge, yet he, like so many, sought help elsewhere first. This admission of error is not an act of despair but the necessary first step toward receiving divine grace and guidance.
This prayer is more than a simple request. As the following verses clarify, God desires this outward expression of inner need, even though He already knows our secrets. The act of praying itself aligns the supplicant with the divine will. Crucially, Rumi's theology suggests that the king's cry for help is not the cause of God's mercy; rather, God's pre-existing mercy is what inspires the king to pray in the first place. The 'ocean of forgiveness' was already stirring, and that divine movement is what produced the prayerful 'cry from the depths of his soul.'
- پناه
- panāh: Refuge, shelter, asylum. In a spiritual context, it refers to God as the ultimate sanctuary from worldly troubles and spiritual desolation.
- غلط کردیم راه
- ghalaṭ kardīm rāh: Literally, 'we have made the path wrong' or 'we have erred the way.' An idiom meaning to go astray, to take the wrong course of action, to make a mistake.
پادشاه پس از ناامیدی از پزشکان و درمانهای زمینی، به درگاه خداوند رو میآورد و با اعتراف به اشتباه خود و درباریانش، از او طلب یاری و هدایت میکند.
این بیت، که از دعای پادشاه در داستان کنیزک است، نقطهای اوج را نشان میدهد که پس از ناامیدی کامل از همهٔ اسباب و علل دنیوی، دل و زبان انسان مستقیماً به سوی حق بازمیگردد. همانطور که دکتر سروش بارها اشاره کردهاند، عارفان برخلاف فیلسوفان، به اصل علیت دل خوشی ندارند و میخواهند خداوند را بیواسطه وارد صحنهٔ هستی کنند؛ اینجاست که «اسبابسوزی» رخ میدهد.
پزشکان دربار که نماد دانش بشری و علل ظاهری هستند، در درمان کنیزک درماندهاند. در این لحظهٔ عجز و ناتوانی اسباب، پادشاه پایبرهنه به مسجد میدود و در محراب، سجدهگاهش از اشک پر میشود. این حرکت پادشاه، تجلی همان «گذشتن از نحو و رسیدن به محو» است که مولانا از آن سخن میگوید. پادشاه با نهایت فروتنی اعتراف میکند که «راه را غلط کرده» است. این غلط کردن راه، تنها به معنای اشتباه در تشخیص پزشکی نیست، بلکه اقرار به غفلت از پناهگاه حقیقی است. پادشاه میداند که خداوند «همیشه حاجت ما را پناه» است، اما در عین حال اقرار میکند که «بار دیگر» از این پناه غفلت کرده و راه اشتباهی را در پیش گرفته است. این اقرار، نه نشانهٔ ناامیدی، بلکه گشودن دری به سوی امید و بازگشت است.
نکتهٔ کلیدی در فهم این دعا این است که مولانا در ابیات بعدی توضیح میدهد که پادشاه میگوید: «من چه گویم چون تو میدانی نهان؟» اما در ادامه اضافه میکند که «لیک گفتی گرچه میدانم سرت / زود هم پیدا کنش بر ظاهرت.» این نشان میدهد که دعا صرفاً یک گزارش اطلاعاتی به خداوند علیم نیست، بلکه خود یک فرمان الهی و تجلی حال درونی انسان است که خداوند خواستار بروز آن است. دعا در این نگاه، نوعی اظهار ارادت و تسلیم است که انسان را به ذات باریتعالی پیوند میزند.
دکتر سروش توضیح میدهند که وقتی پادشاه «از میان جان خروش» برمیآورد، «اندر آمد بحر بخشایش به جوش». این یک نسبت علی و معلولی ظاهری است؛ اما در نگاه عمیق مولانا، این جوشش «بحر بخشایش» خداوند است که باعث میشود آن «خروش» از جان پادشاه برآید. یعنی دعای ما نه علت بخشایش، که خود معلول بخشایشی است که پیشاپیش اراده شده است. این دیدگاه، عظمت خداوند را نشان میدهد که حتی میل به دعا را نیز در دل بندگانش میافکند و انسان را به تسلیم و سپردن خود به جریان دریای هستی وامیدارد. این بیت تأکید میکند که حتی در اوج دردمندی و درماندگی، پناهگاه و امید همیشگی وجود دارد و انسان هرگز تنها نیست.
- حاجت
- نیاز، احتیاج
- پناه
- پناهگاه، ملجأ
- غلط کردیم راه
- اشتباه رفتیم، راه را گم کردیم
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.