M1:71 — بر خیالی صلحشان و جنگشان / وز خیالی فخرشان و ننگشان

Questo distico, che segue il discorso di Rumi sulla natura del khayāl (fantasia, immaginazione, immagine mentale), svela una verità fondamentale sulla vita umana: che molte delle nostre faccende, dai più grandi eventi alle più piccole distinzioni, sono radicate nel khayāl. Poco prima, Rumi aveva detto: «L'immagine nell'anima è come il non-essere, / eppure vedi il mondo intero ruotare su un'immagine». In altre parole, il khayāl è come il nulla, qualcosa che apparentemente non esiste, eppure tutto il nostro mondo gira attorno ad esso.

Il concetto di khayāl nel Masnavi è una nozione chiave e profondamente complessa. Rumi usa questo termine non solo per riferirsi alle percezioni mentali individuali (ciò che i filosofi chiamano khayāl-e muttaṣil o 'immaginazione connessa'), ma allude chiaramente anche al khayāl-e munfaṣil o ʿālam-e mithāl ('mondo archetipico'), a cui il grande filosofo persiano Shihāb al-Dīn Suhrawardī assegnò un ruolo centrale. Questo è un regno al di là del mondo materiale e del mondo degli intelletti astratti, i cui enti hanno una natura onirica ma oggettiva. In questo particolare verso, tuttavia, Rumi si riferisce principalmente al khayāl-e muttaṣil, le percezioni mentali umane che sono così potenti da poter plasmare la realtà esterna.

Non è forse vero che le guerre e la pace — questi fenomeni colossali e devastanti — hanno spesso origine da percezioni e fantasie formatesi nella mente di individui o gruppi? Un'ideologia, l'orgoglio nazionale, un'idea di superiorità o persino un semplice malinteso possono tutti innescare una grande guerra o una pace duratura. All'inizio, questi non sono altro che khayāl, eppure i loro esiti sono assolutamente reali e tangibili. Rumi afferma questa verità con decisione: «Su un'immagine si fondano la loro pace e la lor guerra». Quel «su un'immagine» significa che il fondamento e la base di queste paci e guerre sono proprio queste fantasie.

Inoltre, Rumi menziona fakhr (vanto/orgoglio) e nang (vergogna/disonore). Questi due concetti, che determinano la nostra identità sociale e le nostre valutazioni morali, sono, secondo Rumi, «puramente convenzionali» (maḥḍ-e iʿtibārīyāt). Ciò significa che non possiedono alcuna realtà oggettiva o esterna. L'orgoglio per la stirpe, la ricchezza, la posizione sociale, o il sentimento di vergogna per le mancanze e gli errori, derivano tutti da convenzioni sociali e costrutti mentali. «Sono orgoglioso di tale cosa; cosa significa? Quale realtà esterna esiste?» Sono concetti vuoti, solo parole, solo khayāl. Qui, con un colpo di penna, Rumi dichiara senza radici e senza fondamento gran parte di ciò per cui viviamo e moriamo.

Tuttavia, Rumi, come sempre, distingue tra il khayāl degli esseri umani comuni e il khayāl dei santi (awliyāʾ). «Quelle immagini che sono la trappola dei santi / sono riflessi dei belli del giardino di Dio». Le fantasie dei santi sono come specchi che riflettono le belle immagini del giardino di Dio. Anche loro hanno fantasie, ma le loro non sono miraggi; sono piuttosto sorgenti di verità. Questa distinzione porta un messaggio importante: l'atto di avere un khayāl non è di per sé riprovevole; piuttosto, ciò che conta è il suo tipo e la sua origine. Il nostro khayāl appartiene al mondo delle convenzioni o al regno delle verità? Rumi ci chiede di riflettere sulle nostre fantasie per vedere qual è l'origine delle paci e delle guerre, dei vanti e delle vergogne della nostra vita. Derivano da realtà o da illusioni?

Ce distique, qui s'inscrit dans le discours plus large de Rûmî sur la nature du khayāl (imagination, image mentale, chimère), révèle une vérité fondamentale sur la condition humaine : nombre de nos affaires, des plus grands événements aux plus infimes distinctions, prennent racine dans le khayāl. Rûmî a dit juste avant : « L'illusion est comme un non-être dans l'âme / Tu vois le monde entier tourner sur une illusion. » Autrement dit, le khayāl est semblable au néant, une chose qui semble ne pas exister, et pourtant tout notre monde s'articule autour de lui.

N'est-il pas vrai que les guerres et les paix – ces phénomènes colossaux et dévastateurs – naissent souvent de perceptions et de chimères formées dans l'esprit d'individus ou de groupes ? Une idéologie, une fierté nationale, une idée de supériorité, ou même un simple malentendu, tout cela peut être l'étincelle d'une grande guerre ou d'une paix durable. Au départ, ce ne sont rien de plus que des khayāl, mais leurs conséquences sont absolument réelles et tangibles. Rûmî énonce cette vérité avec force : « Sur une illusion reposent leur paix et leur guerre ». Ce « sur une illusion » signifie que le fondement même de ces paix et de ces guerres n'est autre que ces chimères.

Plus encore, Rûmî évoque la « fierté » (fakhr) et la « honte » (nang). Ces deux sentiments, qui déterminent notre identité sociale et nos jugements de valeur, sont selon lui « purement conventionnels ». C'est-à-dire qu'ils n'ont aucune réalité objective ou extérieure. La fierté tirée de sa lignée, de sa richesse, de son statut, ou le sentiment de honte face à ses défauts et ses erreurs, tout cela découle de conventions sociales et de constructions mentales. Avec un simple trait de plume, Rûmî déclare ainsi sans fondement une grande partie de ce pour quoi nous vivons et nous mourons.

Cependant, comme toujours, Rûmî établit une distinction entre le khayāl des humains ordinaires et celui des saints (awliyā). Le vers suivant dit : « Ces illusions qui sont le piège des saints / sont le reflet des beaux visages du jardin de Dieu. » L'imagination des saints est comme un miroir qui reflète les magnifiques images du jardin divin. Eux aussi ont des illusions, mais les leurs ne sont pas des mirages ; elles sont des sources de vérité. Cette distinction porte un message important : ce n'est pas le fait d'avoir des illusions qui est blâmable, mais leur nature et leur origine. Notre khayāl provient-il du monde des conventions ou du royaume des vérités ? Rûmî nous invite à méditer sur nos propres chimères pour discerner l'origine des paix, des guerres, des fiertés et des hontes qui jalonnent nos vies.

Mavlono “xayol” tushunchasi haqidagi fikrlarini davom ettirib, inson hayotiga oid fundamental haqiqatni ochib beradi: eng yirik hodisalardan tortib, eng arzimas farqlargacha bo‘lgan ko‘plab ishlarimizning ildizi “xayol”ga borib taqaladi. Mavlono bundan avvalgi baytda shunday degan edi: “Ruhdagi xayol yo‘qlikka o‘xshaydi, / Sen esa butun bir jahonni bir xayol uzra aylanayotganini ko‘rasan”. Ya’ni, xayol go‘yoki mavjud bo‘lmagan narsadek, ammo butun dunyomiz ayni o‘sha xayol asosida qurilgan.

Urushlar va tinchlik bitimlari – bu ulkan va vayronkor hodisalar – ko‘pincha odamlar yoki jamiyatlar ongida shakllanadigan tasavvur va xayollardan kelib chiqmaydimi? Bir mafkura, milliy g‘urur, ustunlik haqidagi tasavvur yoki hatto oddiy bir tushunmovchilik katta bir urushga yoki mustahkam sulhga sabab bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi boshida “xayol”dan boshqa narsa emas, biroq ularning natijasi yuz foiz real va sezilarlidir. Mavlono bu haqiqatni qat’iyat bilan ta’kidlaydi: “Bir xayol uzra ularning sulhu jangi”. Bu “bir xayol uzra” iborasi ularning sulhu janglarining asosi, tayanchi aynan shu xayollar ekanini anglatadi.

Bundan tashqari, Mavlono “faxr” va “nang” (or-nomus, sharmandalik) tushunchalariga ishora qiladi. Bizning ijtimoiy kimligimiz va axloqiy qadriyatlarimizni belgilaydigan bu ikki tuyg‘u, Mavlononing nazarida, “mutlaqo e’tiboriydir”, ya’ni hech qanday obyektiv, tashqi haqiqatga ega emas. Nasl-nasab, mol-mulk, mansab bilan faxrlanish yoki kamchilik va xatolardan uyalish hissi – bularning bari ijtimoiy kelishuvlar va aqliy tasavvurlarga asoslangan. “Men falon narsa bilan faxrlanaman” – bu nimani anglatadi? Tashqarida qanday haqiqat mavjud? Bularning ichi bo‘sh, shunchaki so‘zlar, shunchaki xayollardir. Aynan shu nuqtada Mavlono birgina qalam zarbi bilan biz yashaydigan va jon beradigan narsalarning aksariyatini ildizsiz va asossiz deb e’lon qiladi.

Biroq, Mavlono har doimgidek, oddiy insonlar xayoli bilan avliyolar xayoli o‘rtasida farq ko‘radi: “Avliyolarning tuzog‘i bo‘lgan u xayollar, / Xudo bo‘stonidagi oy yuzlilarning aksidir”. Avliyolarning xayollari Xudoning bog‘idagi go‘zal suratlarni aks ettiruvchi ko‘zguga o‘xshaydi. Ularda ham xayol bor, lekin ularning xayoli sarob emas, balki haqiqat bulog‘idir. Bu farq muhim bir xabarni yetkazadi: xayolga egalik qilishning o‘zi yomon emas, balki uning turi va manbasi ahamiyatlidir. Bizning xayolimiz e’tiboriy dunyoga tegishlimi yoki haqiqatlar olamigami? Mavlono bizni o‘z xayollarimiz haqida fikr yuritishga va hayotimizdagi sulhu janglar, faxru nanglarimizning manbasi nima ekanini anglashga chaqiradi. Ular haqiqatdan kelib chiqqanmi yoki vahimalardanmi?

Mevlana'nın "hayal"in doğası üzerine söylediği sözlerin devamı niteliğindeki bu beyit, insan yaşamına dair temel bir gerçeği ortaya koyar: En büyük olaylardan en küçük ayrımlara kadar pek çok meselemizin kökü "hayal"dedir. Mevlana bir önceki beyitte şöyle buyurmuştu: "Hayal, ruhta bir yokluk gibidir / Sen bütün bir cihanı bir hayal üzerinde döner görürsün." Yani hayal, adeta yokmuş gibi olan bir şeydir ama bütün cihan onun etrafında döner.

Bu beyitte Mevlana, savaş ve barış gibi devasa ve yıkıcı olguların dahi çoğu zaman bireylerin veya toplulukların zihninde şekillenen tasavvurlardan ve sanılardan kaynaklandığını söyler. Bir ideoloji, bir milli gurur, bir üstünlük tasavvuru ve hatta basit bir yanlış anlama, büyük bir savaşı veya kalıcı bir barışı ateşleyebilir. Bunlar başlangıçta bir "hayal"den başka bir şey değildir, ancak sonuçları tamamen gerçek ve somut olur. Mevlana bu gerçeği kesin bir dille ifade eder: "Bir hayale dayanır onların sulhu ve cengi." Buradaki "bir hayale dayanır" ifadesi, bu barış ve savaşların temelinin, dayanağının bu hayaller olduğunu gösterir.

Dahası Mevlana, toplumsal kimliğimizi ve ahlaki değer yargılarımızı belirleyen "övünç" (fakhr) ve "utanç"a (neng) işaret eder. Ona göre bu ikisi, "tamamen itibari" şeylerdir; yani nesnel, harici bir gerçeklikleri yoktur. Soyla, malla, makamla övünmek veya eksikliklerden ve hatalardan utanç duymak, tamamen toplumsal kabullere ve zihinsel kuruntulara dayanır. "Ben şununla övünüyorum" demek ne anlama gelir? Ortada harici ne vardır? Bunlar içi boş, sadece sözden, sadece hayalden ibarettir. Mevlana burada bir kalem darbesiyle, uğruna yaşadığımız ve öldüğümüz şeylerin büyük bir kısmını köksüz ve temelsiz olarak niteler.

Ancak Mevlana, her zaman olduğu gibi, sıradan insanların hayalleri ile velilerin hayalleri arasına bir ayrım koyar. Bir sonraki beyitte, "Velilerin tuzağı olan o hayaller / Tanrı bostanındaki ay yüzlülerin aksidir" der. Velilerin hayalleri, Tanrı'nın bahçesindeki güzellikleri yansıtan bir ayna gibidir. Onların da hayalleri vardır, ama bu hayaller serap değil, hakikatin kaynağıdır. Bu ayrım önemli bir mesaj taşır: Hayal kurmanın kendisi değil, hayalin türü ve kaynağı önemlidir. Hayalimiz itibarî dünyanın mı, yoksa hakikatler aleminin mi bir ürünüdür? Mevlana bizden, hayallerimiz üzerine düşünmemizi ve hayatımızdaki barışların, savaşların, övünçlerin ve utançların kaynağının ne olduğunu görmemizi ister. Bunlar hakikatlerden mi doğmuştur, yoksa vehimlerden mi?

Acest cuplet, care urmează discursului lui Rumi despre natura conceptului de khayāl (nălucire, imaginație, imagine mentală), dezvăluie un adevăr fundamental despre viața umană: multe dintre acțiunile noastre, de la cele mai mari evenimente la cele mai mărunte distincții, sunt înrădăcinate în khayāl. Rumi afirmase anterior: „O nălucire e ca neființa în suflet / Tu vezi lumea întreagă rotindu-se pe-o nălucire.” Cu alte cuvinte, khayāl este asemenea neantului, ceva ce pare a nu exista, și totuși întreaga lume se învârte în jurul său.

Nu-i oare adevărat că războaiele și păcile — aceste fenomene colosale și devastatoare — izvorăsc adesea din percepții și fantezii formate în mintea indivizilor sau a grupurilor? O ideologie, mândria națională, o noțiune de superioritate sau chiar o simplă neînțelegere, toate pot aprinde scânteia unui mare război sau a unei păci durabile. La început, acestea nu sunt nimic mai mult decât khayāl, însă consecințele lor sunt absolut reale și tangibile. Rumi exprimă acest adevăr cu hotărâre: „Pe-o nălucire se-ntemeiază pacea și războiul lor”. Expresia „pe-o nălucire” semnifică faptul că fundamentul și baza acestor păci și războaie sunt tocmai aceste năluciri.

Mai mult, Rumi se referă la fakhr (mândrie/glorie) și nang (rușine/dezonoare). Aceste două concepte, care determină identitatea noastră socială și evaluările noastre morale, sunt, în viziunea lui Rumi, „pur convenționale”. Altfel spus, ele nu posedă nicio realitate obiectivă, exterioară. Mândria legată de neam, avere, statut sau sentimentul de rușine provocat de neajunsuri și greșeli, toate își au originea în convenții sociale și construcții mentale. Aici, dintr-o singură trăsătură de condei, Rumi declară o mare parte din ceea pentru care trăim și murim ca fiind fără rădăcini și fără fundament.

Totuși, Rumi, ca întotdeauna, face o distincție între nălucirile oamenilor de rând și cele ale sfinților (awliyā). „Acele năluciri ce sunt cursa sfinților / Sunt reflexii ale celor cu chip frumos din grădina lui Dumnezeu.” Imaginația sfinților este ca o oglindă ce reflectă imaginile frumoase ale grădinii divine. Și ei au năluciri, dar ale lor nu sunt miraje, ci izvoare de adevăr. Această distincție poartă un mesaj important: actul de a avea khayāl nu este condamnabil în sine; mai degrabă, tipul și sursa sa contează. Provine khayāl-ul nostru din lumea convențională sau din tărâmul adevărurilor? Rumi ne invită să reflectăm asupra propriilor năluciri și să vedem care este originea păcilor și războaielor, a mândriilor și rușinilor din viața noastră.

Bait ini, yang melanjutkan uraian Rumi tentang hakikat khayal (angan-angan, imajinasi, citra mental), menyingkap sebuah kebenaran mendasar tentang kehidupan manusia: bahwa banyak dari urusan kita, dari peristiwa terbesar hingga perbedaan paling sepele, berakar pada khayal. Sebelumnya, Rumi menyatakan, "Khayal dalam jiwa laksana tiada / Kau lihat dunia berputar di atas khayal." Artinya, khayal itu seperti ketiadaan, sesuatu yang seolah tidak ada, namun seluruh duniamu berputar di sekelilingnya.

Bukankah benar bahwa perang dan damai—fenomena kolosal yang menghancurkan—sering kali berasal dari persepsi dan angan-angan yang terbentuk di benak individu atau kelompok? Sebuah ideologi, kebanggaan nasional, gagasan superioritas, atau bahkan kesalahpahaman sederhana, semua dapat memicu perang besar atau perdamaian abadi. Pada mulanya, semua ini tidak lebih dari khayal, namun hasilnya benar-benar nyata dan kasatmata. Rumi menyatakan kebenaran ini dengan tegas: "Atas khayal damai dan perang mereka." Ungkapan "atas khayal" ini menandakan bahwa fondasi dan dasar dari perdamaian dan peperangan ini adalah angan-angan semata.

Lebih jauh lagi, Rumi menunjuk pada fakhr (kebanggaan/kemuliaan) dan nang (aib/rasa malu). Kedua hal ini, yang menentukan identitas sosial dan penilaian moral kita, dalam pandangan Rumi, adalah "murni konvensional" (i'tibari). Artinya, keduanya tidak memiliki realitas objektif atau eksternal. Kebanggaan akan garis keturunan, kekayaan, jabatan, atau rasa malu karena kekurangan dan kesalahan, semuanya berasal dari konvensi sosial dan konstruksi mental. "Aku bangga akan anu; apa artinya itu? Realitas eksternal apa yang ada?" Semua ini kosong, hanya kata-kata, hanya khayal. Di sinilah, dengan satu goresan pena, Rumi menyatakan sebagian besar dari apa yang kita perjuangkan dalam hidup dan mati sebagai sesuatu yang tak berakar dan tak berdasar.

Akan tetapi, Rumi, seperti biasa, membedakan antara khayal manusia biasa dan khayal para wali (awliya). "Khayal-khayal yang menjadi jerat para wali / adalah pantulan wajah-wajah rupawan di taman Tuhan." Khayal para wali laksana cermin yang memantulkan citra-citra indah dari taman Tuhan. Mereka juga memiliki khayal, tetapi khayal mereka bukanlah fatamorgana, melainkan mata air kebenaran. Perbedaan ini membawa pesan penting: bahwa memiliki khayal itu sendiri tidak tercela; yang penting adalah jenis dan sumbernya. Apakah khayal kita berasal dari dunia konvensional, atau dari alam hakikat? Rumi meminta kita untuk merenungkan angan-angan kita dan melihat apa asal mula dari perdamaian dan peperangan, kebanggaan dan aib dalam hidup kita. Apakah semua itu muncul dari kenyataan atau dari ilusi?

此诗节接续鲁米关于“幻想”（khayāl）本质的论述，揭示了人生的一个根本真相：我们生活中的许多事务，上至宏大事件，下至微末分别，皆根植于“幻想”。鲁米在前文中说：“幻想在灵魂中，仿佛虚无；你却见整个世界，围绕幻想而运转。”意思是，“幻想”好似虚空，看似不存在，但人的整个世界都赖以为基石而运行。

“幻想”在《玛斯纳维》中是一个关键且极为深邃的概念。鲁米使用此词，不仅指涉个体的心念想象（哲学家称之为“相联的幻想”，khayāl-e muttaṣil），也明显指向“相分的幻想”（khayāl-e munfaṣil），即“原型世界”（ʿālam-e mithāl）。然而，在本诗节中，鲁米主要关注的是前者，即人类的心念想象，它们强大到足以塑造外部现实。

战争与和平，这些影响深远、足以颠覆家国的巨大现象，其根源不正是个人或群体心中形成的观念与想象吗？一种意识形态、民族自豪感、优越感，乃至一个简单的误会，都可能点燃大战的火花或促成长久的和平。它们起初不过是“幻想”，其结果却是百分之百的真实与可感。鲁米斩钉截铁地道出此真理：“他们的和平与战争，基于一念幻想。”

此外，鲁米还提到了“荣耀”（fakhr）与“耻辱”（nang）。在他看来，这两者决定了我们的社会身份与道德评价，却“纯属约定俗成”。它们没有客观的外部实体。对家世、财富、地位的自豪，或因缺陷、过错而生的羞耻感，全都源于社会契约和内心观念。“我为某事感到自豪——这究竟意味着什么？有什么外在的实体存在吗？”这些都是空洞的，只是言辞，只是幻想。鲁米仅用一笔，便将我们为之生死奋斗的许多事物，判为无根无基。

然而，鲁米一如既往地区分了凡人的幻想与圣贤（awliyā）的幻想。“圣贤所陷入的那些幻想，是神之花园中俊美者的映像。”圣贤的幻想如同一面镜子，映照出神圣花园中的美景。他们亦有幻想，但其幻想并非海市蜃楼，而是真理的源泉。这一区分传达了一个重要信息：拥有“幻想”本身并无可指摘，重要的是其类型与来源。我们的幻想，是源自这个约定俗成的世界，还是源自真理的世界？鲁米邀我们反思自己的幻想，审视生命中和平与战争、荣耀与耻辱的源头，辨清它们是出自于真实，还是出自于幻觉。

Este dístico, que continúa el discurso de Rumi sobre la naturaleza del khayāl (fantasía, imaginación, imagen mental), desvela una verdad fundamental sobre la vida humana: que muchos de nuestros asuntos, desde los acontecimientos más grandiosos hasta las distinciones más triviales, están arraigados en el khayāl. Rumi afirma justo antes: «Una fantasía es como la no-existencia en el alma / Ves al mundo entero girando sobre una fantasía». Es decir, el khayāl es como la nada, algo que aparentemente no existe, y sin embargo, el mundo entero gira en torno a él.

¿Acaso no es cierto que las guerras y la paz —estos fenómenos colosales y devastadores— se originan a menudo en percepciones y fantasías formadas en la mente de individuos o grupos? Una ideología, el orgullo nacional, una noción de superioridad o incluso un simple malentendido pueden encender la chispa de una gran guerra o una paz duradera. Inicialmente, no son más que khayāl, pero sus resultados son absolutamente reales y tangibles. Rumi declara esta verdad con contundencia: la base y el fundamento de estas paces y guerras son precisamente estas fantasías.

Además, Rumi se refiere al fakhr (gloria/orgullo) y al nang (oprobio/deshonra). Estos dos conceptos, que determinan nuestra identidad social y nuestras valoraciones morales, son, en opinión de Rumi, «puramente convencionales» (maḥḍ-e iʿtibārīyāt). Es decir, no poseen realidad objetiva o externa. El orgullo por el linaje, la riqueza, el estatus, o el sentimiento de vergüenza por las carencias y los errores, provienen todos de convenciones sociales y constructos mentales. Con un trazo de su pluma, Rumi declara que una parte significativa de aquello por lo que vivimos y morimos carece de raíces y fundamento.

Sin embargo, Rumi, como siempre, distingue entre el khayāl de los seres humanos ordinarios y el khayāl de los santos (awliyā). En el verso siguiente dice: «Aquellas fantasías que son la trampa de los santos / son reflejos de los bellos rostros del jardín de Dios». Las fantasías de los santos son como espejos que reflejan las hermosas imágenes del jardín de Dios. No son espejismos, sino manantiales de la verdad. Esta distinción transmite un mensaje importante: el acto de tener khayāl no es condenable en sí mismo; lo que importa es su tipo y su origen. ¿Nuestro khayāl pertenece al mundo de lo convencional o al reino de las verdades? Rumi nos pide que reflexionemos sobre nuestras fantasías y veamos cuál es el origen de las paces y las guerras, de las glorias y las deshonras de nuestras vidas. ¿Surgen de realidades o de ilusiones?

Dieser Vers, der auf Rumis Ausführungen über die Natur des khayāl (Trugbild, Vorstellung, Phantasie) folgt, enthüllt eine grundlegende Wahrheit über das menschliche Leben: dass viele unserer Angelegenheiten, von den größten Ereignissen bis zu den kleinsten Unterscheidungen, im khayāl wurzeln. Rumi hat zuvor gesagt: „Ein Trugbild ist wie Nichtsein in der Seele / Du siehst die Welt sich auf einem Trugbild drehen.“ Das heißt, das khayāl ist wie ein Nichts, etwas, das scheinbar nicht existiert, und doch dreht sich unsere ganze Welt darum.

Ist es nicht so, dass Kriege und Frieden – diese gewaltigen und verheerenden Phänomene – oft aus Vorstellungen und Einbildungen entstehen, die sich in den Köpfen von Einzelnen oder Gruppen bilden? Eine Ideologie, Nationalstolz, eine Vorstellung von Überlegenheit oder sogar ein einfaches Missverständnis können einen großen Krieg oder einen dauerhaften Frieden auslösen. Dies sind anfangs nichts weiter als khayāl, doch ihre Folgen sind absolut real und greifbar. Rumi stellt diese Wahrheit entschieden fest: „Auf einem Trugbild gründen ihr Friede und ihr Krieg.“

Darüber hinaus verweist Rumi auf fakhr (Ruhm/Stolz) und nang (Schmach/Schande). Diese beiden, die unsere soziale Identität und unsere moralischen Bewertungen bestimmen, sind nach Rumis Ansicht „rein konventionell“ (maḥḍ-e iʿtibārīyāt). Das heißt, sie besitzen keine objektive oder äußere Realität. Stolz auf Abstammung, Reichtum, Status oder Schamgefühle wegen Mängeln und Fehlern entspringen alle gesellschaftlichen Konventionen und mentalen Konstrukten. Mit einem Federstrich erklärt Rumi einen großen Teil dessen, wofür wir leben und sterben, für wurzel- und grundlos.

Doch Rumi unterscheidet wie immer zwischen dem khayāl der gewöhnlichen Menschen und dem khayāl der Heiligen (awliyā). Im nächsten Vers heißt es: „Jene Trugbilder, die die Schlinge der Heiligen sind, / sind Spiegelbilder der Schönen in Gottes Garten.“ Die Vorstellungen der Heiligen sind wie Spiegel, die die schönen Bilder von Gottes Garten reflektieren. Auch sie haben Vorstellungen, aber ihre sind keine Fata Morgana, sondern Quellen der Wahrheit. Diese Unterscheidung enthält eine wichtige Botschaft: Nicht das Haben von Vorstellungen an sich ist tadelnswert, sondern ihre Art und ihre Quelle sind entscheidend. Rumi fordert uns auf, über unsere eigenen Vorstellungen nachzudenken und zu prüfen, was der Ursprung des Friedens und der Kriege, des Ruhms und der Schmach in unserem Leben ist. Entspringen sie der Wirklichkeit oder den Illusionen?

এই শ্লোকটি মানুষের জীবন সম্পর্কে এক গভীর সত্য উন্মোচন করে। রুমি এর ঠিক আগেই বলেছেন যে, ‘খেয়াল’ বা কল্পনা আত্মার মধ্যে অনেকটা ‘নেই’-এর মতো, অথচ তুমি দেখবে গোটা জগৎ এক কল্পনার উপরেই ঘুরছে। অর্থাৎ, যা দৃশ্যত অস্তিত্বহীন, তাই আমাদের বাস্তবতাকে নিয়ন্ত্রণ করে।

যুদ্ধ এবং শান্তির মতো বড় বড় ঘটনাগুলোও প্রায়শই কোনো ধারণা বা কল্পনা থেকে জন্মায়। একটি মতাদর্শ, জাতীয়তাবোধের গর্ব, শ্রেষ্ঠত্বের ধারণা বা সামান্য ভুল বোঝাবুঝি—এই সবই প্রথমে এক একটি ‘খেয়াল’ ছাড়া আর কিছুই নয়, কিন্তু এর ফলাফল সম্পূর্ণ বাস্তব ও বিধ্বংসী হতে পারে। রুমির মতে, মানুষের শান্তি ও যুদ্ধের ভিত্তিই হলো এই কল্পনা।

এর চেয়েও গভীরে গিয়ে রুমি ‘গৌরব’ (ফখ্‌র) এবং ‘লজ্জা’ (নঙ্গ)-এর কথা বলেছেন। এই অনুভূতিগুলো আমাদের সামাজিক পরিচয় ও নৈতিক মূল্যবোধ তৈরি করে, কিন্তু রুমি এগুলোকে নিছক ‘প্রচলিত ধারণা’ (এ'তেবারিয়াত) বলে মনে করেন। অর্থাৎ, এগুলোর কোনো বস্তুনিষ্ঠ বা বাহ্যিক বাস্তবতা নেই। বংশ, সম্পদ বা পদের জন্য গর্ব করা, অথবা ভুল বা অভাবের জন্য লজ্জিত হওয়া—এ সবই সামাজিক চুক্তি এবং মানসিক ধারণার ফসল। এগুলো ফাঁপা, নিছক কথা, কেবলই খেয়াল। এক কলমের খোঁচায় রুমি দেখিয়ে দিচ্ছেন, আমরা যা নিয়ে বেঁচে থাকি বা যার জন্য প্রাণ দিই, তার অনেকটাই আসলে ভিত্তিহীন।

তবে রুমি সাধারণ মানুষের খেয়াল এবং ঈশ্বরের প্রিয়জনদের (আউলিয়া) খেয়ালের মধ্যে পার্থক্য করেন। পরের শ্লোকেই তিনি বলেন, আউলিয়াদের কল্পনা হলো ঈশ্বরের বাগানের সুন্দর মুখচ্ছবিদের প্রতিফলন। তাদের কল্পনা মরীচিকা নয়, বরং তা সত্যের উৎস। এর মাধ্যমে রুমি আমাদের নিজেদের কল্পনা নিয়ে ভাবতে বলছেন: আমাদের জীবনের শান্তি, যুদ্ধ, গর্ব ও লজ্জার উৎস কী? তা কি সত্য থেকে উৎসারিত, নাকি भ्रम থেকে?

Following his assertion that the entire world revolves around khayāl (fancy, mental image), Rumi here illustrates its immense power over human life. The most consequential of human affairs—war and peace—are not, he argues, founded on concrete realities but on perceptions, ideologies, and notions of superiority or grievance. These are initially nothing more than fancies in the minds of people, yet they produce devastatingly real results.

Furthermore, Rumi dismisses the very foundations of social identity and moral worth—fakhr (glory, pride) and nang (shame, disgrace)—as being equally baseless. He considers them purely conventional values (iʿtibārīyāt), social agreements that possess no objective, external reality. The pride taken in lineage, wealth, or status is, from this perspective, hollow. With this single line, Rumi deconstructs much of what motivates human ambition and conflict, revealing it as an elaborate structure built on the intangible foundation of thought and imagination.

However, this is not a blanket condemnation of khayāl. As the following verses clarify, Rumi distinguishes between the fancies of ordinary people, which are often illusions, and the fancies of the saints (awliyā). The saints' imagination is a sanctified mirror that reflects truths from the divine world (“the garden of God”). The crucial question, then, is not whether one has fancies, but about their source: do our guiding images arise from worldly illusions or from divine realities?

این بیت، که در ادامهٔ سخن مولانا دربارهٔ ماهیت «خیال» می‌آید، حقیقتی بنیادین را دربارهٔ زندگی انسان آشکار می‌کند: اینکه بسیاری از امور ما، از بزرگترین اتفاقات تا حقیرترین تمایزات، ریشه در «خیال» دارند. مولانا پیش از این فرمود: «نیست‌وش باشد خیال اندر روان / تو جهانی بر خیالی بین روان». یعنی خیال همچون عدم است، چیزی که گویا نیست، اما تمام جهان تو بر اساس آن می‌چرخد.

مولانا از واژهٔ «خیال» نه تنها برای اشاره به تصورات ذهنی فردی (که فلاسفه آن را «خیال متصل» می‌نامند) استفاده می‌کند، بلکه به وضوح به «خیال منفصل» یا «عالم مثال» نیز نظر دارد. اما در این بیت، مولانا بیشتر به همان خیالات متصل یا تصورات ذهنی بشر نظر دارد که این‌قدر قدرتمندند که می‌توانند واقعیت بیرونی را شکل دهند.

آیا جز این است که جنگ‌ها و صلح‌ها، این پدیده‌های عظیم و خانمان‌برانداز، غالباً از تصورات و پندارهایی ریشه می‌گیرند که در ذهن افراد یا جمعی از مردم شکل می‌گیرد؟ یک ایدئولوژی، یک غرور ملی، یک تصور از برتری، یا حتی یک سوءتفاهم ساده، همه می‌توانند جرقه‌ای برای جنگی بزرگ یا صلح پایدار باشند. اینها در ابتدا چیزی جز «خیال» نیستند، اما نتیجه‌شان صددرصد واقعی و ملموس است. مولانا این حقیقت را با قاطعیت بیان می‌کند: «بر خیالی صلحشان و جنگشان». این «بر خیالی» یعنی مبنا و اساس و تکیه‌گاه این صلح‌ها و جنگ‌ها، همین خیالاتند.

فراتر از آن، مولانا به «فخر» و «ننگ» اشاره می‌کند. این دو، که تعیین‌کنندهٔ هویت اجتماعی و ارزش‌گذاری‌های اخلاقی ما هستند، از نظر مولانا، «محض اعتباریاتند.» یعنی هیچ حقیقت عینی و بیرونی ندارند. افتخار به نسب، به مال، به مقام، یا احساس ننگ از کاستی‌ها و اشتباهات، همه و همه ریشه در قراردادهای اجتماعی و پندارهای ذهنی دارند. اینها توخالی‌اند، فقط حرفند، فقط خیالند. اینجاست که مولانا با یک ضربهٔ قلم، بخش بزرگی از آنچه ما برایش زندگی می‌کنیم و می‌میریم را، بی‌ریشه و بی‌اساس معرفی می‌کند.

اما مولانا، همچون همیشه، میان خیالات بشر و خیالات اولیا تمایز قائل می‌شود. «آن خیالاتی که دام اولیاست / عکس مهرویان بستان خداست.» خیالات اولیا، همچون آینه‌ای است که تصاویر زیبای باغ خدا را بازتاب می‌دهد. آنها نیز خیال دارند، اما خیالشان سراب نیست، بلکه سرچشمهٔ حقیقت است. این تمایز، پیام مهمی دارد: اینکه نفس «خیال‌داشتن» مذموم نیست، بلکه نوع و منبع آن اهمیت دارد. آیا خیال ما از جنس دنیای اعتباریات است، یا از جنس عالم حقایق؟ مولانا از ما می‌خواهد که در خیالات خود تأمل کنیم و ببینیم که منشأ صلح‌ها و جنگ‌ها، فخرها و ننگ‌های زندگی ما چیست. آیا اینها از حقایق برآمده‌اند یا از توهمات؟