M2:1751 — تو برای وصل کردن آمدی / یا برای فَصل کردن آمدی؟

یہ شعر اس مشہور قصے کا حصہ ہے جہاں حضرت موسیٰ علیہ السلام ایک چرواہے کی سادہ اور بے تکلفانہ دعا سن کر اسے جھڑک دیتے ہیں۔ چرواہا اپنی محبت میں خدا کو ایک انسان کی طرح مخاطب کر رہا تھا، جسے موسیٰ نے گستاخی سمجھا۔ اس پر اللہ تعالیٰ موسیٰ پر عتاب فرماتے ہیں۔

اس شعر میں خدا براہِ راست موسیٰ سے سوال کر رہے ہیں کہ کیا پیغمبر کا مقصد مخلوق کو خالق سے ملانا (وصل) ہے یا ان کے درمیان جدائی (فصل) ڈالنا ہے؟ یہ سوال دراصل ایک تنبیہ ہے۔ رومی یہاں شریعت کے ظاہری پہلو اور طریقت کے باطنی جوہر کے درمیان فرق واضح کر رہے ہیں۔ موسیٰ شریعت کے محافظ کے طور پر ظاہری الفاظ اور آداب پر زور دے رہے تھے، جبکہ خدا چرواہے کے دل کی سچی محبت اور اس کے حال کو دیکھ رہے تھے۔

مولانا کا نقطہ یہ ہے کہ دین کا اصل مقصد انسان کے دل میں خدا کی محبت پیدا کرنا اور اس تعلق کو مضبوط کرنا ہے، نہ کہ ظاہری اصولوں کی سختی سے لوگوں کو خدا سے دور کر دینا۔ پیغمبر کی بعثت کا مقصد ہی ٹوٹے ہوئے دلوں کو جوڑنا اور بچھڑے ہوؤں کو ملانا ہے۔

این بیت، نقطه‌ی اوج عتاب خداوند به حضرت موسی در داستان شبان است. موسی چوپانی را به خاطر دعاهای ساده و عاشقانه‌اش که به زبان بی‌ادبانه به نظر می‌رسید، سرزنش کرده بود. در نتیجه، چوپان دل‌شکسته و ناامید شده و از خدا دور افتاده بود.

خداوند در اینجا به موسی یادآوری می‌کند که هدف اصلی دین و رسالت پیامبران، «وصل کردن» است؛ یعنی ایجاد پیوند میان انسان و خدا، و میان انسان‌ها با یکدیگر. در مقابل، «فصل کردن» یا جدایی انداختن، عملی شیطانی و مغایر با ذات دین است. مولانا با این تقابل، به نقد تندروها و ظاهرگرایانی می‌پردازد که با تکیه بر پوسته‌ی دین (قواعد و آداب خشک)، مغز و حقیقت آن را که همانا عشق و ارتباط قلبی با خداست، نادیده می‌گیرند.

این بیت یک اصل مهم در عرفان مولوی را بیان می‌کند: نیت و حال درونیِ فرد از صورت و قال بیرونی او مهم‌تر است. سرزنش موسی، هرچند از روی دلسوزی برای حفظ حریم الهی بود، اما نتیجه‌ای جز جدایی و فراق به بار نیاورد، و این در نگاه خداوند گناهی بزرگ‌تر از کلمات کفرآمیز آن چوپانِ عاشق بود.