M5:1400 — هین ز حرص خویش میزان را مهل / آز و حرص آمد ترا خصم مضل

این بیت در بطن داستان کنیزک و خاتون بیان می‌شود و درسی اخلاقی و عرفانی از آن بیرون می‌کشد. خاتون، نماد انسانی است که اسیر «نفس» (اینجا شهوت و حرص) شده است. او ظاهر عمل کنیزک (رابطه با خر) را می‌بیند اما از «دقیقه» و راز آن یعنی «کدو» که نماد «میزان» و اندازه است، غافل می‌ماند. مولانا این داستان را به کل زندگی تعمیم می‌دهد و هشدار می‌دهد که حرص و طمع، دشمنی است که انسان را گمراه می‌کند و باعث می‌شود «میزان» را رها کند.

«میزان» در اینجا مفهومی کلیدی است. این واژه هم به معنای ترازوی عدالت و هم به معنای تعادل، اندازه و حد و مرز در هر کاری است. مولانا به سورهٔ «الرحمن» در قرآن اشاره می‌کند که در آن خداوند بر اهمیت «میزان» تأکید می‌ورزد («وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ»). رها کردن این اصل الهی به خاطر پیروی از «آز و حرص»، مانند عمل مرگبار خاتون است که به بهای لذتی آنی، جان خود را از دست داد. این دشمن، «مضلّ» یا گمراه‌کننده است، زیرا لذت را در بی‌قیدی و افراط نشان می‌دهد، در حالی که هلاکت در همان‌جا نهفته است. پیام اصلی این است که پیروی از نفس و حرص، انسان را از درک حقیقت و رعایت حدود الهی باز می‌دارد و به نابودی می‌کشاند.