لوستل دفتر ۶ د مصطفی (ص) لخوا ابوبکر صدیق (رض) ته وصیت چې کله بلال (رض) اخلې نو دوی به له کینې په بیه کې زیاتوالی راوړي او د هغه بیه به زیاته کړي ما په دې فضیلت کې خپل شریک کړه زما وکیل شه او نیمه بیه له ما څخه واخله بيت ۱۰۰۰

M6:1000 — این گهر از هر دو عالم برترست / هین بخر زین طفل جاهل کو خرست

این گهر از هر دو عالم برترستهین بخر زین طفل جاهل کو خرست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1000

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این گوهر از هر دو جهان برتر است. بشتاب و آن را از این کودک نادان بخر، چرا که او خر است (و قدرش نمی‌داند). معنا: این بیت تأکید می‌کند که یک حقیقت یا ارزش معنوی وجود دارد که از تمام هستی ارزشمندتر است، اما افراد ناآگاه و بی‌خرد قادر به تشخیص و قدردانی از آن نیستند.

شرح

در مثنوی، چنان که پیش‌تر هم گفته‌ام، مولانا از «گفتمان بازرگانی» برای تبیین دین بهره می‌برد؛ یعنی انبیا را چون تاجرانی می‌داند که برای مردم کالای حقیقی و پر سود آورده‌اند. قرآن کریم هم خود به این تجارت اشاره دارد: «هل ادلکم علی تجاره تنجیکم من عذاب الیم؟» (آیا شما را به تجارتی راه بنمایم که از عذاب دردناک رهایی‌تان بخشد؟). انبیا آمده‌اند تا به مردم «تاجری» واقعی را بیاموزند، یعنی نشان دهند کدام «جنس» حقیقی و سودبخش است و کدام «جنس» دروغین و زیان‌بار. در مقابل این تاجران الهی، «دیو و غول ساحر» با سحر و چشم‌بندی‌های خود، تلاش می‌کنند تا کالای حقیقی را در نظر مردم زشت جلوه دهند و جنس دروغین را نیکو بنمایند. آن‌ها «دیده‌هاشان را به سحری دوختند / تا چنین جوهر به خس بفروختند». یعنی با جادو و فریب، گوهری گران‌بها را به بهای ناچیزی چون «خس» و کاه به مردم فروختند.

اینجاست که بیت مورد بحث ما می‌گوید: «این گهر از هر دو عالم برتر است». منظور از «این گهر» همان حقیقت ناب و کالای حقیقی است که انبیا آورده‌اند. گوهری که ارزشش نه تنها از هرچه در این دنیای مادی است بیشتر است، بلکه حتی از پاداش‌های عالم دیگر نیز فراتر می‌رود. این گوهری است که تاجران الهی عرضه می‌کنند و ساحران می‌کوشند تا ارزشش را از چشم مردم بیندازند.

سپس مولانا می‌فرماید: «هین بخر زین طفل جاهل کو خرست». امر می‌کند که بشتاب و این گوهر را از این «کودک نادان» بخر؛ کودکی که به تعبیر مولانا «خر» است و بهای این گوهر را نمی‌داند. این تعبیر «خر» که در بیت آمده و در ادامه مثنوی نیز بسط می‌یابد، نه توهین، بلکه یک تشخیص دقیق معرفت‌شناسانه است. مولانا در ابیات بعدی توضیح می‌دهد: «پیش خر خرمهره و گوهر یکی‌ست». یعنی حیوانات، خصوصاً الاغ که نماد نادانی و بی‌خبری است، بین یک خرمهره بی‌ارزش و یک گوهر گران‌بها تفاوتی قائل نیستند. حیوان «منکر بحر است و گوهرهای او»، چرا که «کی بود حیوان در و پیرایه‌جو؟». حیوانات اهل زینت کردن و تشخیص زیبایی و ارزش نیستند؛ آن‌ها نه گوشواره به گوش خود می‌آویزند و نه لعل و درّ را می‌شناسند.

نکتهٔ کلیدی در اینجا تفاوت میان انسان و حیوان در قابلیت «اعتبار کردن» است. حیوانات، همان‌طور که فیلسوفانی چون ماکس وبر نیز اشاره کرده‌اند، توانایی اعتبار کردن را ندارند؛ یعنی نمی‌توانند چیزی را به جای چیز دیگر «بشمارند» یا به آن «ارزش» ببخشند. یک تکه کاغذ برای حیوان همان تکه کاغذ است، نه «رأی». یک صدف برای آن همان صدف است، نه «مروارید». اما انسان‌ها می‌توانند به چیزی معنا و ارزش ببخشند، می‌توانند یک تکه سنگ را «لعل» بشمارند و آن را زینت کنند. این قابلیت اعتبار و معنا بخشیدن است که جهان انسانی را از جهان حیوانی متمایز می‌کند.

بنابراین، این «گهر» که مولانا از آن سخن می‌گوید، چیزی است که ارزش آن توسط دیده‌های سحرشدهٔ «طفل جاهل» پنهان شده است. این گوهر، آن حقیقت الهی و معرفت عمیقی است که تنها جان‌های بیدار و دارای قوهٔ اعتبار و تشخیص قادر به درک ارزش واقعی آن هستند و باید آن را از چنگ کسانی که بهای آن را نمی‌دانند، بیرون کشید.

نکات کلیدی

  • حقیقت معنوی ارزشی بی‌همتا دارد که از هر دو جهان فراتر است.
  • انبیا تاجران حقیقت‌اند و مردم را به «تجارت واقعی» رهنمون می‌شوند.
  • ناآگاهان، به واسطهٔ جهلشان، گوهرهای معنوی را از خرمهره تشخیص نمی‌دهند.
  • تفاوت اساسی انسان و حیوان در قابلیت «اعتبار کردن» و معنا بخشیدن به امور است.
  • برای شناخت حقایق معنوی، باید از دیدگاه کسانی که قدرش را نمی‌دانند، فراتر رفت.

Sources: d6-s21 · 00:51:05 d6-s21 · 00:54:29 d6-s21 · 00:57:30

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.