لوستل دفتر ۶ د مصطفی (ص) لخوا ابوبکر صدیق (رض) ته وصیت چې کله بلال (رض) اخلې نو دوی به له کینې په بیه کې زیاتوالی راوړي او د هغه بیه به زیاته کړي ما په دې فضیلت کې خپل شریک کړه زما وکیل شه او نیمه بیه له ما څخه واخله بيت ۱۰۲۰

M6:1020 — نه ز پیه آن مایه دارد نه ز پوست / روی‌پوشی کرد در ایجاد دوست

نه ز پیه آن مایه دارد نه ز پوستروی‌پوشی کرد در ایجاد دوست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1020

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن [چشم] نه از پیه خود مایه می‌گیرد و نه از پوست خود، بلکه دوست (خداوند) در آفرینش، خود را پنهان کرده است. معنا: این بیت تأکید می‌کند که چشم، با وجود ظاهرش، منبع حقیقی بینایی نیست؛ بلکه خداوند در آفرینش جهان و جریان امور، پوشش‌هایی ظاهری (اسباب و علل) قرار داده تا خود حقیقی‌اش را پنهان کند.

شرح

ما در اینجا به بیتی می‌رسیم که کلید فهم مکتب عرفانی مولانا در باب فاعلیت را در خود دارد. بی‌تردید، در جهان‌بینی مولانا و عارفان حقیقی، تنها یک فاعلِ محض و بی‌واسطه وجود دارد و او خداوند است. هر آنچه ما در عالم به عنوان «علت» یا «فاعل» می‌شناسیم، در حقیقت جز «روی‌پوشی» نیست. مولانا خود این دوست را خداوند می‌نامد، و روشن می‌سازد که این پوشش‌ها برای پنهان داشتن دست او در آفرینش و کار جهان است.

این تمثیل چشم که نه از پیه خود مایه دارد و نه از پوست خود، دقیقاً همانند تمثیل چشمه‌ای است که از دل سنگ می‌جوشد؛ آب از سنگ نیست، بلکه سنگ تنها بستری است برای ظهور آن. چشم نیز، با همهٔ پیه و پوست و اعصابش، منبع تولید نور یا بینایی نیست. خداوند است که نور را در آن روان کرده و بینایی را از طریق آن جاری ساخته است. این، در تقابل با تصورات کهن از دیدن بود که برخی می‌پنداشتند نور از چشم به بیرون می‌جهد و اشیاء را روشن می‌کند؛ مولانا می‌گوید، حتی اگر چنین می‌پ‌نداشتید، این نیروی چشم نیز از او نیست.

من این را بارها گفته‌ام که این علل و معالیل ظاهری، به تعبیر مولانا، همچون «دستکشی بر دست خداوند» هستند. اگر آتش چیزی را می‌سوزاند، این خداست که از طریق آتش می‌سوزاند. اگر آب آتش را خاموش می‌کند یا دارو بیماری را شفا می‌دهد، این فعل الهی است که از پس پردهٔ آب و دارو صورت می‌گیرد. عارف حقیقی، آنکه دیدهٔ نافذی دارد، این دستکش‌ها را می‌شکافد و دستان خداوند را در پسِ آن‌ها می‌بیند. شعار لا مؤثر فی الوجود الا الله دقیقاً همین حقیقت را بیان می‌کند: نفی وجود موجودات دیگر نیست، بلکه انکار فاعلیت اصیل برای آن‌هاست؛ اینان همه فاعل مجازی‌اند.

چرا خداوند چنین «روی‌پوش» هایی آفریده است؟ مولانا توضیح می‌دهد که این نظام علل و معلولات و این پوشش‌ها برای بقای «نظام غفلت» است. اگر همهٔ آدمیان در هر لحظه دست خداوند را در تمام افعال می‌دیدند، آنگاه نظام این عالم در هم می‌ریخت و هستی به گونه‌ای دیگر می‌شد. این غفلت، که البته از مرتبه‌ای نازل‌تر از هوشیاری کامل می‌آید، برای حفظ نظم دنیوی ضروری است: این جهان استون این عالم ای جان غفلت است / هوشیاری این جهان را آفت است. اما برای کسی که به تولد دوباره رسیده و چشم تازه‌ای یافته است، این پوشش‌ها کنار می‌رود و او دیگر علل را به معنای حقیقی و مستقل نمی‌بیند. چون دوم بار آدمی زاده به زاد / پای خود بر فرق علت‌ها نهاد.

این بینش همچنین به پرسش از عشق‌های زمینی نیز پاسخ می‌دهد. کسانی مانند مولانا در ناقص، کامل را می‌دیدند و در مجاز، حقیقت را. این «پوشش‌ها» و «صورت‌ها» که در عالم ظاهرند، هر چند خودشان کامل نیستند، اما می‌توانند آیینه و راهنمایی به سوی حقیقت باشند. همانطور که بادهٔ گل‌آلود هم می‌تواند مستی‌آور باشد و صاف آن چه کند، این حسن‌های ظاهری اگر با نگاهی فراتر از ظاهر نگریسته شوند، می‌توانند نردبانی به سوی عشق حقیقی و دیدن دست دوست در پس هر پدیده‌ای شوند. این بیت به ما می‌آموزد که عمق هر پدیده، حتی بینایی سادهٔ چشم، به خداوند بازمی‌گردد و این اوست که در پس پرده‌ها، هستی را به حرکت درمی‌آورد.

نکات کلیدی

  • تنها خداوند فاعل حقیقی و بی‌واسطه در هستی است.
  • علل و اسباب ظاهری در جهان، روی‌پوشی برای فاعلیت مستقیم خداوند هستند.
  • این روی‌پوشی‌ها برای حفظ نظام غفلت و بقای نظم دنیوی ضروری‌اند.
  • عارف حقیقی با دیدی نافذ، دست خداوند را در پس پردهٔ علل و اسباب می‌بیند.
  • «تولد دوباره» یا تحول ادراکی به انسان این امکان را می‌دهد که از روی‌پوشی‌ها عبور کند.
  • حتی در پدیده‌های ناقص و مادی، می‌توان با عبور از پوشش‌ها، حقیقت الهی را مشاهده کرد.

Sources: d6-s21 · 01:26:56 d6-s21 · 02:55:05 d6-s22 · 00:08:12

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.