لوستل دفتر ۶ مثال بيت ۱۱۴۲

M6:1142 — وانک او ینظر به نور الله بود / هم ز مرغ و هم ز مو آگاه بود

وانک او ینظر به نور الله بودهم ز مرغ و هم ز مو آگاه بود
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1142

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: و آنکه او با نور خدا می‌نگریست، هم از مرغ و هم از موی [در دهانش] آگاه بود. معنا: این بیت به مرتبهٔ سوم و عالی‌تر شناخت اشاره دارد؛ فردی که با بصیرت الهی می‌نگرد، نه تنها کلیات، بلکه جزئی‌ترین و پنهان‌ترین حقایق را نیز درمی‌یابد.

شرح

این بیت نقطه‌ای کلیدی در تمایز سطوح بینش و معرفت انسانی است که مولانا به شکلی بی‌نظیر آن را ترسیم می‌کند. پیش‌تر در همین داستان، مولانا از سه گروه انسان سخن گفته است: گروه نخست تنها "مناره" را می‌بیند، یعنی ظاهرِ محض اشیا را. اینان اهل سطح‌بینی هستند و از ورای کالبد، چیزی را ادراک نمی‌کنند. گروه دوم "مناره" را می‌بیند و "مرغ" نشسته بر آن را نیز می‌بیند؛ اینان کسانی هستند که علاوه بر ظاهر، به علم و عملِ مستقر بر کالبد نیز وقوف دارند. اما مولانا به همین جا بسنده نمی‌کند و سطح سومی را معرفی می‌کند که این بیت به آن اختصاص دارد.

شخصی که در این بیت مورد نظر است، آن «مؤمن»ی است که «ینظر به نور الله»؛ یعنی با نوری می‌بیند که از جانب حق تعالی به او ارزانی شده است. این نور بصیرتی درونی و الهی است که به فرد امکان می‌دهد تا به حقیقت اشیا راه یابد. با این نور، او نه تنها مناره (تن) و مرغ (علم و عمل) را می‌بیند، بلکه از «موی باریک در دهان مرغ» نیز آگاه می‌شود. این «مو» در اینجا کنایه از لطیف‌ترین و پنهان‌ترین حقایق است، آن جوهرِ معنوی که به چشم ظاهر و حتی عقل متعارف قابل رؤیت نیست.

مولانا تأکید می‌کند که «حقیقت همان موی باریک در دهان مرغ است.» این به معنای آن است که ارزش و ماهیت حقیقی یک پدیده یا یک انسان، در جزئیات ظریف و نامرئی نهفته است؛ نه در کالبد تن و نه حتی در مجموعه‌ی علوم و اعمال. رسیدن به این «مو» است که «گره کار» را می‌گشاید و انسان را به مقصود نهایی می‌رساند. این نور الهی، بینشی را به ارمغان می‌آورد که دیگر عاریتی و فانی‌شونده نیست؛ بلکه از «جان» خود بیننده می‌جوشد و پایدار و باقی است. همان‌طور که در جایی دیگر می‌گوید: «علم او از جان او جوشد مدام / پیش او نه مستعار آمد نه وام». این شناخت، خودبنیاد و ریشه‌دار است و همین است که اهل حق را از دیگران ممتاز می‌کند.

نکات کلیدی

  • معرفت حقیقی، دیدن با نور الهی است که ماورای ظاهر و عمل را می‌بیند.
  • حقایق لطیف و پنهان، همان «موی باریک در دهان مرغ» هستند که فهمشان کلید گشایش گره‌های وجود است.
  • این بصیرت، عاریتی نیست، بلکه از جان خود سالک می‌جوشد و همیشگی است.
  • مولانا سطوح سه‌گانه‌ای از ادراک را مطرح می‌کند: ظاهر (مناره)، علم و عمل (مرغ)، و حقیقت (موی باریک).

Sources: d6-s24 · 00:17:44 d6-s24 · 00:19:07 d6-s24 · 00:21:11 d6-s24 · 00:22:23 d6-s24 · 00:23:44

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.