لوستل دفتر ۶ د سلطان محمود او هندي غلام کیسه بيت ۱۴۰۶

M6:1406 — یار بد نیکوست بهر صبر را / که گشاید صبر کردن صدر را

یار بد نیکوست بهر صبر راکه گشاید صبر کردن صدر را
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1406

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هم‌نشین بد (و ناگوار) برای تمرین صبر نیکوست؛ زیرا صبوری کردن سینه را فراخ و گشاده می‌کند. معنا: حضور و همراهی با کسانی که خصلت‌های ناخوشایند دارند، فرصتی برای پرورش صبر فراهم می‌آورد. این صبرورزی، ظرفیت درونی انسان را افزایش داده و جان را وسعت می‌بخشد.

شرح

«یار بد نیکوست بهر صبر را / که گشاید صبر کردن صدر را.» این بیت، یک نکته‌ی عمیق روان‌شناختی و عرفانی را پیش روی ما می‌گذارد. مولانا در اینجا در حال بسط همان منطقی است که پیشتر درباره‌ی «دشمن» بیان کرد؛ منطقی که حتی وجود دشمن را برای جهادِ با نفس لازم می‌دانست. او مثال طاووس را آورده بود که بال‌های زیبایش دشمن جان اوست، اما در عین حال، فرصتی برای مبارزه با دلبستگی‌ها فراهم می‌کند. این مبارزه ما را قوی‌تر می‌کند و به ما ثواب می‌رساند. حال، همین منطق را مولانا به «یار بد» تسری می‌دهد.

یار بد، دوست بد، یا هم‌نشین ناگوار، برخلاف تصور اولیه، می‌تواند «نیکو» باشد. اما نیکو برای چه؟ نه برای لذت‌بخش بودن یا مفید بودن به معنای متعارف، بلکه «بهر صبر را». او بستری برای تمرین صبوری و بردباری فراهم می‌آورد. این ایده، قرن‌ها پیش از مولانا نیز در میان عرفا مطرح بوده است. غزالی، در «احیاء علوم الدین» خود، صراحتاً توصیه می‌کند که برای تمرین صبوری، با آدم‌های بدقلق و بداخلاق رفاقت کنید تا جفای آن‌ها را تحمل کرده و از این طریق، بر حلم و صبوری خود بیفزایید. البته که این کار هر کسی نیست؛ برای بسیاری، صرفاً تحمل جفای خلقی که هر روز و شب در کوچه و بازار با آن مواجهیم، کافی است تا به قول عرفا، چون کیسه‌ای که بر روح کشیده می‌شود، چرک‌های روح را پاک کند.

نتیجه‌ی این صبرورزی چیست؟ «که گشاید صبر کردن صدر را». صبر، سینه را می‌گشاید و به انسان وسعت درونی می‌بخشد. صدر در اینجا نمادی از گشادگی دل، وسعت نظر و ظرفیت پذیرش است. وقتی انسان در مواجهه با ناگواری‌ها و خصلت‌های نامطلوب دیگران صبر می‌کند، ظرفیت وجودی او افزایش می‌یابد. این گشایش سینه، عینِ حکمت و فضیلت است. این همان است که در قرآن نیز از انبیا ستایش می‌شود: «رب اشرح لی صدری». گشودگی صدر، آماده‌سازی ظرف وجود برای دریافت حقایق بزرگ‌تر است.

مولانا سپس به مثال‌هایی از صبر در عالم طبیعت و انسان می‌پردازد: صبر ماه با تاریکی شب که آن را منور می‌کند، صبر گل با خاری که کنارش می‌روید و رایحه‌ی خوش از آن برمی‌خیزد («ازفر» یعنی خوشبو و دارای بوی شدید)، و حتی صبر شیر در میان فرس و خون در شکمبه‌ی چهارپایان که به خلوص و مطبوعیت می‌انجامد – نکته‌ای که قرآن کریم نیز به آن اشاره کرده و بعضی مفسران آن را از معجزات علمی قرآن دانسته‌اند.

و در نهایت، مهم‌ترین مثال: صبر انبیا با منکران. قرآن صراحتاً می‌فرماید که «و کذلک جعلنا لکل نبی عدوا من المجرمین» (و این‌گونه برای هر پیامبری دشمنانی از میان مجرمان قرار دادیم). این دشمنان، اگرچه در ظاهر مزاحم و آزاردهنده بودند، اما در باطن، زمینه‌ای برای شکوفایی صبر و حلم انبیا فراهم می‌آوردند و آن‌ها را به «خاص حق و صاحب‌قران» تبدیل می‌کردند. این به معنای آن است که در جهان‌بینی مولانا، حتی ناملایمات و شرور ظاهری، کارکردی درونی و سازنده دارند و به شرط صبوری، نردبان ترقی روح انسان می‌شوند. میوه این صبوری، هرچند تلخ می‌نماید، اما بی‌شک شیرین خواهد بود.

نکات کلیدی

  • حتی «یار بد» نیز فرصتی برای رشد و فضیلت‌مندی است، نه صرفاً منبع آزار.
  • صبر کردن در برابر ناگواری‌ها، به جای گریز از آنها، ظرفیت روحی و «گشادگی صدر» را افزایش می‌دهد.
  • تحمل جفای خلق، راهی برای تزکیه نفس و زدودن «چرک‌های روح» است.
  • مثال‌های طبیعی (ماه و شب، گل و خار) نشان می‌دهند که صبر، عنصری سازنده در تمام هستی است.
  • صبر پیامبران در برابر منکران، آنها را به «خاص حق» تبدیل کرد؛ ناملایمات می‌توانند نردبان ترقی معنوی باشند.

Sources: d6-s28 · 67:07:00 d6-s28 · 69:59:00 d6-s28 · 80:34:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.