لوستل› دفتر ۶› په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي› بيت ۱۷۶۸

M6:1768 — گر جهاد و صوم سختست و خشن / لیک این بهتر ز بعد ممتحن

گر جهاد و صوم سختست و خشنلیک این بهتر ز بعد ممتحن
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1768

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگرچه جهاد (کوشش معنوی) و روزه‌گرفتن سخت و خشن است، اما این تحمل دشواری‌ها بهتر از دوری‌جستن از خداست که ما را می‌آزماید. معنا: این بیت بیان می‌کند که تحمل دشواری‌های عبادات و خودسازی، به‌مراتب برتر از غفلت و دوری از خداوندِ آزمون‌کننده است، چرا که قرب الهی ارزش این سختی‌ها را دارد.

شرح

مولانا در این بیت به وضوح بیان می‌دارد که رنج‌هایی که در مسیر جهاد با نفس یا در انجام عباداتی چون روزه پدید می‌آیند، هرچند سخت و ناگوار باشند، اما قابل تحمل‌تر و مطلوب‌تر از دوری و غفلت از خداوند هستند که او خود «ممتحن» و آزمون‌کنندهٔ حقیقی ماست. این سخن، هم‌راستا با آنچه در سخنرانی‌های پیشین گفته‌ام، به این نکته اشاره دارد که رنج‌ها در جهان بی‌معنا و بی‌هدف نیستند؛ بلکه حکم کوره‌ای را دارند که در آن، جان آدمی صیقل می‌خورد و از ناخالصی‌ها پاک می‌شود. رنج‌ها ما را با حقیقت ضعف و نقصان خویش آشنا می‌کنند و از این طریق، دریچه‌ای به سوی خودشناسی و در نهایت خداشناسی می‌گشایند. همان‌طور که قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» (بقره: ۱۵۵)، این ابتلاها و آزمون‌ها از سوی پروردگار برای آشکار شدن جوهر وجودی انسان است. رنج‌هایی که در این مسیر می‌بریم، موقتی و گذرا هستند، اما دوری از حق، رنجی پایدار و خانمان‌برانداز است.

من این نکته را بارها گوشزد کرده‌ام که مولانا جهان را کژ نمی‌بیند؛ او جهان را مظهر حکمت و تدبیر الهی می‌داند. لذا شکایت از رنج‌ها و بلاها، در نگاه او، ناشی از کژی بیننده است. این رنج‌ها، اگر با بینش صحیح نگریسته شوند، نردبان ترقی‌اند. همان‌طور که در تمثیل زن و شوهر درویش دیدیم، گاهی برای فرار از رنج بزرگ‌تر (طلاق و بی‌کسی)، باید رنج کوچک‌تر (لباس خشن و زندگی دشوار) را به جان خرید. این ترک هوای نفس و تن دادن به جهاد و صوم، همان لباس خشن است که تلخی‌اش، هرگز به پای تلخی بعد حق نمی‌رسد. صوفیِ ملامت‌گر که از بلا و فقر و محنت می‌نالد، باید بداند که این تلخی‌ها، او را از تلخی مهیب‌ترِ دوری از حق نجات می‌دهد.

در مرتبه‌ای عالی‌تر، عارفان از این رنج‌ها نیز فراتر می‌روند و نه شکر می‌کنند و نه گله. اما برای سالکان، امید به لحظهٔ وصال و نگاه پرمهر معشوق است که رنج‌ها را شیرین می‌کند. همچون حافظ که می‌گوید: «عتاب یار پری‌چهره عاشقانه بکش / که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند». یک لحظه توجه و احوال‌پرسی معشوقِ ذوالمنن، کافی است تا تمام رنج‌ها و مشقت‌ها از جان شسته شود. حتی اگر ما آن «فهم و فن» لازم را نداشته باشیم که پرسش مستقیم خداوند را بشنویم، خودِ «ذوقِ پرسش‌کردن» در جان ما، همان پرسش‌گری لطیف الهی است. «آن ملیحان که طبیبان دلند / سوی رنجوران به پرسش مایلند». یعنی معشوق از حال عاشق خود بی‌خبر نیست و حتی اگر آشکارا به پرسش نیاید، به حیله‌های لطیف «پیغام» خود را می‌رساند. این همان غایت رنج است؛ که بندگی را به وصال و قرب بدل می‌کند و دل را از غفلت می‌رهاند.

نکات کلیدی

  • تحمل سختی‌های معنوی، همچون جهاد و صوم، بر غفلت و دوری از خداوند آزمون‌کننده ارجحیت دارد.
  • رنج‌ها ابزارهای الهی برای پالایش روح، خودشناسی و گشودن مسیر به سوی معرفت حق هستند.
  • مؤمن، رنج‌ها را نه شکست، بلکه کورهٔ آزمون و نردبان کمال می‌بیند.
  • دوری از خداوند، رنجی پایدار و مهلک‌تر از هر سختی موقتی در این دنیاست.
  • یک «کرشمه» یا «پرسش» معشوق الهی، تمامی تلخی‌ها و جفاها را از میان می‌برد و جان را مشتاق‌تر می‌کند.
  • خداوند هیچ‌گاه از حال بندهٔ خود غافل نیست، حتی اگر پرسش و عنایت او آشکارا درک نشود.

Sources: d6-s39 · 01:37:01 d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:54:15 d6-s39 · 01:58:52

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.