لوستل دفتر ۶ د مرید ځواب ورکول او د هغه د کفر او بې ځایه خبرو له امله د هغه سرزنش کول بيت ۲۱۰۶

M6:2106 — رزقها هم رزق‌خواران وی‌اند / میوه‌ها لب‌خشک باران وی‌اند

رزقها هم رزق‌خواران وی‌اندمیوه‌ها لب‌خشک باران وی‌اند
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2106

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روزی‌ها خود روزی‌خواران اویند؛ میوه‌ها نیز چون لب‌خشکانِ تشنه، چشم‌به‌راه باران اویند. معنا: این بیت بیان می‌کند که همهٔ روزی‌ها و نعمت‌ها، حتی خودِ پدیده‌های طبیعی مانند میوه‌ها، در اصل وابسته به وجود و فیض مردان خدا و اولیای حق هستند.

شرح

این بیت از آن جمله‌ی ابیاتی است که مولانا در مقام تبیین جایگاه بی‌بدیل اولیای حق و مردان الهی در کائنات می‌سراید. در نگاه مولانا، که البته ریشه‌هایی در عرفان پیشین و حتی کلام شیعی دارد، وجود این مردان الهی، نه فقط یک وجود فردی، بلکه یک وجود کانونی و سبب‌ساز است برای کل آفرینش. من پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام که او این معنا را از حدیث قدسی «لولاک لما خلقت الافلاک» وام می‌گیرد؛ اما او این خطاب «لولاک» را نه فقط مختص پیامبر اسلام، بلکه خطاب به همهٔ اولیای حق می‌داند. چرا؟ چون از نظر او، «جان‌های اینا یکی‌ان»، یعنی جان‌های مردان خدا متحد و یکپارچه است. بنابراین، هر جا که «مردی الهی» هست، آن حدیث قدسی در حق او نیز صدق می‌کند.

بیت حاضر، با تصویری رسا، این وابستگی کائنات را به آن وجودهای قدسی نشان می‌دهد. «رزق‌ها هم رزق‌خواران وی‌اند»؛ این چه تصویر عجیبی است! این جمله، یک وارونگیِ بنیادی را نشان می‌دهد. معمولاً ما انسان‌ها هستیم که رزق می‌خوریم؛ اما اینجا مولانا می‌گوید خودِ «رزق‌ها» نیز نیازمند و «رزق‌خوار» این مردان الهی‌اند. یعنی اگر آنها نباشند، اصلاً رزقی پدید نمی‌آید که خورده شود. این نهایت مرتبهٔ علیت و واسطهٔ فیض بودن را نشان می‌دهد. رزق‌ها از آن منبع قدسی تغذیه می‌کنند، نه فقط مخلوقات.

شبیه همین مضمون را در ادامه بیت بعد می‌آورد: «میوه‌ها لب‌خشک باران وی‌اند». میوه‌ها که خود محصول باران و آب هستند، اینجا به لب‌خشکانی تشبیه شده‌اند که تشنهٔ «بارانِ وی» هستند. بارانِ وی، یعنی فیض و برکت وجود آن ولیّ الهی. این بارانْ بارانِ طبیعیِ ابرها نیست؛ این بارانِ معنوی است که منبع و سرچشمهٔ باران‌های مادی نیز هست. یعنی اگر فیض معنوی او نباشد، میوه‌ها از باران مادی نیز محروم می‌مانند و لب‌خشک می‌مانند. کل هستی، از زمین و آسمان و هرچه در آنهاست، از گردش افلاک گرفته تا گنج‌های درون زمین و گل‌های روییده بر آن، همه به یمن وجود این مردان حق است. این همان نکته‌ای است که در زیارت جامعه کبیره نیز می‌یابیم: «بیمنه رزق الورا». به یمن وجود این بزرگواران است که خلق روزی می‌خورند.

از اینجاست که مولانا به آن «وارونه بودن اوضاع جهان» اشاره می‌کند. در ظاهر، این مردان الهی ممکن است فقیر و بی‌چیز باشند، نیازمندِ کمک دیگران. اما در باطن، این تمام جهان و ساکنان آن هستند که «نان‌خواه» و «رزق‌خوار» آنهایند. صدقه‌دادن به این فقیرانِ ظاهری، در واقع صدقه‌دادن به منبعِ اصلیِ روزیِ خویشتن است. این یک «معکوس» شدن در امر جهان است که کشف حقیقت را بر ما دشوار می‌سازد؛ اما مولانا با تیزبینی عارفانهٔ خود، این حقیقت را بر ما آشکار می‌کند.

نکات کلیدی

  • جهان و تمام رزق آن، به یمن وجود مردان خدا برپاست.
  • اولیای حق، واسطه‌های اصلی فیض الهی و کانال‌های رزق‌آفرین هستند.
  • این بیت یک «وارونگی» بنیادی در سلسلهٔ مراتب رزق و روزی را نشان می‌دهد.
  • میوه‌ها و پدیده‌های طبیعی نیز به فیض معنوی مردان خدا وابسته‌اند، نه فقط به اسباب مادی.
  • «لولاک لما خلقت الافلاک» خطاب به همهٔ اولیای حق است، چرا که جان‌های آنها متحد است.
  • صدقه‌دادن به مردان خدا، در واقع صدقه‌دادن به سرچشمهٔ روزی خویشتن است.

Sources: d6-s47 · 00:62:23 d6-s47 · 00:67:41

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.