M6:233 — چیست معراج فلک این نیستی / عاشقان را مذهب و دین نیستی

در این بخش از مثنوی، مولانا در حال نیایش علیه «فتنهٔ اختیار» است؛ یعنی خطری که در اراده و انتخاب آزاد انسان نهفته است. او توضیح می‌دهد که انسان‌ها برای فرار از سنگینیِ «خودی» و «هستیِ» خود، به مستی یا سرگرمی پناه می‌برند، زیرا این «هستی» را دامی می‌دانند که آن‌ها را در زندانِ خود گرفتار کرده است.

این بیت، نقطهٔ اوج این بحث است. مولانا راه حل نهایی را نه در مستیِ شراب، بلکه در «نیستی» عرفانی معرفی می‌کند. «نیستی» در اینجا به معنای نابودی و عدم وجود نیست، بلکه به معنای فنا شدنِ «منِ» کاذب و خودمحور در برابر وجود مطلق الهی است. این همان تجربه‌ای است که عارفان آن را «فنا فی الله» می‌نامند.

بیت با یک پرسش بلاغی آغاز می‌شود: معراج و صعود به افلاک چیست؟ و بلافاصله پاسخ می‌دهد: همین «نیستی». این «نیستی» صرفاً یک مفهوم فلسفی نیست، بلکه «مذهب و دین» عاشقان است؛ یعنی تمام راه و رسم زندگی، باور و آیین آن‌ها بر محور همین تسلیم و فنا شدن می‌چرخد. همان‌طور که آسمان از دید ما تهی و «نیست» به نظر می‌رسد اما جایگاه عروج است، روح انسان نیز با خالی شدن از خود، به معراج حقیقی دست می‌یابد.