لوستل دفتر ۶ د دریو مسلمانو، عیسوي او یهودي مسافرانو کیسه او دا چې په یوه ځای کې یې خوراک وموند او عیسوی او یهودي یې ماړه وو، ویې ویل: دا خوراک به سبا وخورو. مسلمان روژه وو، وږی پاتې شو، ځکه چې ماته شوی وو بيت ۲۳۸۸

M6:2388 — در تن خود بنگر این اجزای تن / از کجاها گرد آمد در بدن

در تن خود بنگر این اجزای تناز کجاها گرد آمد در بدن
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2388

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در کالبد خود نگاه کن که این اجزای تن از چه ریشه‌هایی در بدن تو گرد آمده‌اند.

معنا: این بیت ما را به تأمل در منشأ و خاستگاه اجزای تشکیل‌دهندهٔ بدن دعوت می‌کند و تلویحاً می‌رساند که هر جزئی، سرانجام به اصل خود باز خواهد گشت؛ این یک تمثیل برای سرنوشت روح و انگیزه‌هایش است.

شرح

این بیت در میان روایت دلنشین مولانا از داستان سه مسافر – یهودی، مسیحی و مسلمان – جای گرفته است. پس از آنکه مولوی حکایت می‌کند که چگونه مسافرانِ مختلف، حتی آنهایی که از شرق و غرب آمده‌اند، در کاروان‌سرای دنیا موقتاً کنار هم می‌زیند و چگونه با باز شدنِ راه، هر یک سوی مقصد و جنس خود پر می‌گشاید، این بیت را برای توضیح بیشتر می‌آورد. غرض این است که پیوند میان شوق و مقصد را تبیین کند.

من چنین می‌بینم که مولوی با این بیت، از یک حقیقت طبیعی و کالبدشناسانه، پلی به حقیقت روحانی می‌زند. در علوم طبیعی قدیم، که بر چهار عنصر اصلی (خاک، باد، آب، آتش) استوار بود، چنین می‌پنداشتند که بدن انسان نیز از همین عناصر ترکیب شده است. مولانا می‌گوید، به بدن خودتان بنگرید؛ به این خون که جنبهٔ آبی دارد، به این نفس که جنبهٔ هوایی دارد، و به این جسم که با پوسیدن خاک می‌شود و با آتش سوختنی است. هر یک از این اجزا، از 'معدن' خود آمده است. و بی‌گمان، وقتی که جان از کالبد پر می‌کشد و حیات از بدن گرفته می‌شود، هر جزوی به سوی اصل خویش باز می‌گردد؛ خاک به خاک، آب به آب، و باد به باد می‌پیوندد. این یک قانون بی‌چون و چرای طبیعت است.

اما اهمیت این بیت در این نیست که فقط یک قاعدهٔ طبیعیات قدیم را بیان کند. خیر، مولوی همیشه از عالم اجسام و طبیعت پلی به عالم ارواح و حقایق می‌سازد. قانون بازگشتِ هر جزء به اصل خویش، که در بدن ساری و جاری است، یک قانون کلی و فراگیر در جهان هستی است و بی‌گمان شامل روح و انگیزه هایش نیز می‌شود. درست همان‌طور که اجزای بدن به معدن خود بازمی‌گردند، اراده‌ها، آرمان‌ها و اشتیاق‌های ما نیز به معدن و منشأ خود بازمی‌گردند.

اینجا باید به نکته‌ای عمیق در روان‌شناسی مولانا اشاره کنم. او در جایی دیگر می‌گوید: «ای برادر تو همه اندیشه‌ای / مابقی خود استخوان و ریشه‌ای.» و آن اندیشه را نه به معنای صرف فکر و تعقل، بلکه به معنای 'انگیزه' و 'اراده' و 'آرمان' به کار می‌برد. ویلیام جیمز، فیلسوف و روان‌شناس بزرگ غربی نیز بعدها به همین حقیقت رسید که آنچه انسانیت ما را می‌سازد، بیش از آنکه صرفاً فکر باشد، احساسات، انگیزه‌ها و آرمان‌های ماست. مولانا می‌خواهد بگوید این انگیزه‌ها و اشتیاق‌ها هستند که مسیر نهایی ما را رقم می‌زنند. ما در واقع 'مرید' شوق‌ها و انگیزه‌های خویشیم، نه صرفاً 'طالب علم' که فقط به جمع‌آوری اطلاعات بپردازد.

پس، آن 'اشک و آه'ی که در ابیات پیشین گفته شد – «آن طرف که بود اشک و آه او / چون که فرصت یافت، باشد راه او» – همین جا معنای خود را می‌یابد. ما در این جهان، با شوق‌ها و آرزوهای مختلفی زندگی می‌کنیم. اگر شوق ما به سمت نور باشد، مسیر ما به سوی نور است. اگر به سمت ظلمت باشد، مقصد ما ظلمت خواهد بود. این تمثیل بازگشت اجزای تن به اصل خود، نه تنها یک تصویر کالبدشناسانه، بلکه یک نقشه راه برای سیر و سلوک روحانی و شناخت نفس است. هر کس باید در خود بنگرد که از کدام «کجاها» گرد آمده و در نهایت، به کدام «کجا» می‌رود؛ زیرا مقصد هر کس، همان شوق دیرین اوست.

نکات کلیدی

  • هر جزئی از جهان هستی، از جمله اجزای بدن انسان، از مبدئی آمده و به همان مبدأ بازمی‌گردد.
  • این قانون بازگشت به اصل، نه تنها در طبیعت مادی که در ساحت روح و انگیزه‌های انسان نیز ساری و جاری است.
  • آنچه آدمی را می‌سازد و مسیر او را تعیین می‌کند، بیش از افکارش، انگیزه‌ها، اراده‌ها و آرمان‌های اوست.
  • اشتیاق‌ها و شوق‌های درونی ما، 'معدن' و 'منشأ' نهایی ما را رقم می‌زنند و مقصد ما را تعیین می‌کنند.

Sources: d6-s56 · 17:33:00 d6-s56 · 00:26:00 d6-s56 · 00:27:00 d6-s56 · 00:28:38

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.