لوستل دفتر ۶ د ترمذ د پاچا لخوا د اعلان کول، چې هر څوک چې په دریو یا څلورو ورځو کې سمرقند ته لاړ شي، د فلانۍ دنده لپاره به خلعت، اسپ، غلام او کنیز او دومره زر ورکړي. دلقک دا اعلان په کلي کې واورید او د پاچا حضور ته راغی او ویې ویل: زه خو نشم تللی بيت ۲۵۹۶

M6:2596 — نیست باطل هر چه یزدان آفرید / از غضب وز حلم وز نصح و مکید

نیست باطل هر چه یزدان آفریداز غضب وز حلم وز نصح و مکید
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2596

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هیچ‌یک از آفرینش‌های یزدان باطل نیست، نه از خشم و نه از بردباری و نه از نصیحت و نه از تدبیر. معنا: مولانا می‌گوید که هیچ‌یک از آفرینش‌های الهی، حتی صفاتی که به ظاهر منفی به نظر می‌رسند، ذاتاً بد یا بیهوده نیستند؛ بلکه ارزش هر چیز به جایگاه و موقعیت آن بستگی دارد.

شرح

مولانا، در این بیت، بنیانِ فلسفیِ مفهوم «عدالت» و «ظلم» را روشن می‌کند. من مکرراً گفته‌ام که عدل چیزی نیست جز «وضع الشیء فی موضعه»، یعنی قرار دادن هر چیز در جایگاه و موقعیتِ سزاوارِ خودش. در مقابل، ظلم «وضع الشیء فی ناموضعه» است؛ یعنی نهادن چیزی در جایی که به آن تعلق ندارد.

اکنون ببینید مولانا چگونه این اصل را به سراسرِ آفرینش الهی تعمیم می‌دهد. او می‌فرماید: «نیست باطل هر چه یزدان آفرید». هیچ‌چیز در گسترهٔ خلقت، از هستی تهی یا بی‌فایده نیست، حتی صفاتی که در نگاه اول ممکن است منفی به نظر آیند. او مثال می‌زند: «از غضب وز حلم وز نصح و مکید». خشم (غضب)، بردباری (حلم)، نصیحت (نصح)، و حتی تدبیر و حیله (مکید)، هیچ‌کدام ذاتاً و مطلقاً خوب یا بد نیستند. ارزش و فایدهٔ هرکدام بستگی کامل به «موضع» و «جایگاه» آن دارد.

اجازه دهید «مکید» را توضیح دهم. مکید اینجا به معنای فریب یا زیان‌رسانی نیست، بلکه به معنای تدبیر و انجام کاری از راه‌های پنهان و غیرمستقیم است که می‌تواند خیر باشد. مثلاً یک معلمی، یک استاد راهنمایی، یک کاری را بدون اینکه دانش‌آموز یا دانشجو بفهمد، در حق او انجام دهد که برای او خیر است. یا در پاره‌ای از موارد، «نصح» یا نصیحت کردن. من بارها اشاره کرده‌ام که نصیحت کردن به یک «خیال‌اندیش» — کسی که بدگمان است و ذهنش آشفته — نه تنها بی‌فایده است، بلکه حتی می‌تواند زیان‌بار باشد. زیرا هرچه شما بیشتر دلیل بیاورید، او در خیال خودش راسخ‌تر می‌شود. در اینجا، نصیحت کردن همان «وضع در ناموضع» است و لذا «باطل» و بی‌فایده می‌شود.

مولانا در بیت بعدی (M6:2597) که در ادامهٔ همین بحث می‌آید، سخن را بسط می‌دهد و می‌گوید: «خیر مطلق نیست زین‌ها هیچ چیز / شر مطلق نیست زین‌ها هیچ نیست». هیچ پدیده، صفت، یا فعلی، خیر مطلق یا شر مطلق نیست. همه چیز نسبی است و اعتبارش از «موضع» خود می‌آید. اینجاست که اهمیت «علم» آشکار می‌شود؛ علمی که مولانا در بیت (M6:2598) می‌فرماید: «علم از این رو واجب است و نافع است». علم در اینجا به معنای دانشِ کلی نیست، بلکه به معنای معرفت به «مواضع اشیاء» است؛ اینکه بدانیم هر چیزی را در کجا و چه زمانی باید به کار برد. این دانش است که ما را از «ظلم» به معنای «وضع در ناموضع» باز می‌دارد.

این بینشِ مولانا، اساسِ فهمِ من از «عدل الهی» در خلقت نیز هست. من بارها تأکید کرده‌ام که کار خداوند در خلقت، «عادلانه» نیست، بلکه «کریماته» است. عدل مبتنی بر استحقاق و پاداش بر اساسِ عمل است، اما در ابتدای خلقت، هیچ استحقاقی وجود نداشته تا عدل بر آن جاری شود. هر آنچه هست، از کرمِ اوست. از این روست که تنوع و تفاوت‌ها در عالم، نشانِ ظلم نیست، بلکه گواه کرم و فیاضیِ بی‌پایانِ اوست. پس، چون اصلِ خلقت بر کرم و بخشش است، و نه بر حساب و کتابِ استحقاقی، هیچ جزئی از آن، از «غضب» گرفته تا «نصح» و «مکید»، نمی‌تواند «باطل» باشد؛ هر یک در جایگاه خاص خود، کارکرد و معنای ویژه‌ای دارد و به کلیتِ آفرینش یزدان، اعتبار می‌بخشد.

نکات کلیدی

  • هیچ‌یک از آفرینش‌های الهی، حتی آنچه به ظاهر منفی است، ذاتاً باطل یا بیهوده نیست.
  • ارزش و فایده هر چیز، از خشم تا بردباری و از نصیحت تا تدبیر، در گروِ جایگاه و موقعیتِ مناسبِ آن است.
  • عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جای خود است؛ در مقابل، ظلم قرار دادن در جای نامناسب است.
  • خیر و شر مطلق وجود ندارد؛ هر چیزی به اعتبارِ موضع و کاربردش، خیر یا شر می‌شود.
  • «علم» حقیقی به معنای شناختِ جایگاه‌های صحیح اشیا برای پرهیز از ظلم و بی‌عدالتی است.
  • آفرینش الهی بر مبنای «کرم» و بخشش است، نه بر اساس «عدل» و استحقاق، از این رو باطل در آن راه ندارد.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s59 · 03:45:02 d6-s59 · 04:20:50 d6-s58 · 01:17:39

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.