لوستل› دفتر ۶› د هغه د سمندري غوا کیسه چې قیمتي جوهر یې د سمندر له ژورو څخه راوړل، په شپه کې یې د سمندر پر غاړه کیښودل. په روښنایۍ کې یې څرېدل. سوداګر له پټ ځای څخه راووت. کله چې غوا له جوهر څخه لرې تللې وه، سوداګر جوهر په خټو او توره خاوره پټ کړ او ونې ته پورته شو تر پایې او نږدېوالی پورې› بيت ۲۹۳۳

M6:2933 — ای رفیقان زین مقیل و زان مقال / اتقوا ان الهوی حیض الرجال

ای رفیقان زین مقیل و زان مقالاتقوا ان الهوی حیض الرجال
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2933

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای دوستان، از این جای آسودن و از آن گفتار [یا جای گفتار] پرهیز کنید، چرا که هوای نفس، حیض مردان است. معنا: مولانا به یاران خود هشدار می‌دهد که از آسودگی‌های بی‌حاصل و گفتارهای پوچ بپرهیزند، زیرا هوای نفس، مانعی است روحی که مردان را از بندگی و حضور راستین بازمی‌دارد، درست مانند حیض که زنان را از عبادت ظاهری بازمی‌دارد.

شرح

این بیت، که در اوج بیان تمثیلی مولانا جای می‌گیرد، هشداری است بی‌پرده و ژرف به سالکان و طالبان حقیقت. مولانا پیش از این، حکایت «گاو بحری و گوهر کاویان» را آورده بود؛ گوهری درخشان که در لجن پنهان می‌شود و گاو که جز ظاهر گل‌آلوده را نمی‌بیند، از آن می‌گریزد. این تمثیل، بستر اصلی فهم این بیت است. همان‌گونه که ابلیس، روح شریف آدم را در پس صورت گِلین ندید و سجده نکرد، و گفت «من از آتشم و او از گِل»، ما نیز خودمان را در این بدن خاکی گم کرده‌ایم و گوهری را که در درون ماست، به دست فراموشی سپرده‌ایم. فرمان «اهبطوا» جان ما را به «حزیز» این جهان فکنده و آن گوهر را زیر حجاب صورت پنهان داشته است. شیطان نیز پنداشت ما تنها گلیم و به انسان سجده نکرد، حال آنکه ما باید به همان روح الهی که در خود ما دمیده شده است سجده کنیم، اما افسوس که از این حقیقت غافلیم.

اینجاست که مولانا با ندای «ای رفیقان» خطاب به ما، هشدار می‌دهد: «زین مقیل و زان مقال اتقوا». «مقیل»، جایگاه استراحت و آسودگی‌های بی‌هدف است و «مقال»، گفتار و جنجال بی‌حاصل. هر دو، حجاب راه حقیقتند. آسایش بی‌حد و حرف‌های بی‌معنی، ما را از جستجوی گوهر درون بازمی‌دارند و دقیقاً مانند همان لجن و گلی هستند که گوهر را می‌پوشانند.

اما اوج کلام در اینجاست: «ان الهوی حیض الرجال». «هوا»، همان نفسانیات و شهوات است. مولانا این هوا را به «حیض رجال» تشبیه می‌کند. همان‌گونه که حیض زنان را از نماز و عبادت بازمی‌دارد و آنان را در حالتی از عدم طهارت ظاهری قرار می‌دهد، هوای نفس نیز مردان را از پاکی باطنی و حضور در پیشگاه حق محروم می‌کند. این نجاست، نجاستی است روحی و معنوی؛ نجاستی که مانع از سجده حقیقی و درک گوهر وجود می‌شود. در حقیقت، مولانا می‌گوید که آن «مهیز» (حیض) که جان را از نماز محروم کرد (چنان که در بیت «اهبطوا افکند جان را در حزیز / از نمازش کرد محروم این مهیز» آمده)، تنها یک مفهوم ظاهری نیست؛ بلکه سقوط به بدن و اسارت در هوای نفس، همان حیض مردانه است که آنان را از معراج بندگی و شهود بازمی‌دارد. «اهل دل» و «تاجران حقیقت» گوهری را که زیر این گل و لای پنهان است می‌بینند و می‌دانند، اما گاوهای غافل و گل‌کاوهای نادان، جز صورت ظاهری، چیزی درک نمی‌کنند. این هشدار، دعوتی است به فراتر رفتن از ظاهر، به دیدن باطن، و به پاک کردن روح از حجاب‌های هوای نفس.

نکات کلیدی

  • ظاهر‌بینی، انسان را از درک باطن گوهر وجود خویش و دیگران باز می‌دارد، درست مانند ابلیس که گِل آدم را دید و روحش را نه.
  • آسودگی بی‌هدف و سخنان بی‌محتوا، حجاب‌هایی هستند که مانع رسیدن به حقیقت می‌شوند و گوهر وجود را می‌پوشانند.
  • هوای نفس، به مثابه «حیض رجال» است؛ یعنی پلیدی روحی که مردان را از طهارت باطنی و حضور حقیقی در پیشگاه حق محروم می‌کند.
  • سقوط روح به بدن و اسارت در مادیات، همان حیض معنوی است که انسان را از بندگی راستین و شهود الهی بازمی‌دارد.
  • مولانا تاکید می‌کند که اهل دل، گوهر پنهان در گل را می‌بینند، در حالی که غافلان تنها به ظواهر می‌پردازند.

Sources: d6-s66 · 00:58:01 d6-s66 · 00:64:52 d6-s66 · 00:70:03

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.