M6:2965 — فرق زشت و نغز از عقل آورید / نی ز چشمی کز سیه گفت و سپید

مولانا در این بیت بر تقابل میان «عقل» و «چشم» تأکید می‌کند. چشم، نماد حواس ظاهری است که تنها قادر به درک پدیده‌های سطحی مانند رنگ‌ها (سیاه و سفید) و شکل‌هاست. در مقابل، عقل یا خرد باطنی، ابزاری برای درک حقیقت، معنا و باطن امور است.

در ابیات قبل و بعد، مولانا این نکته را با مثال‌های گوناگون روشن می‌کند. او چشمی را ستایش می‌کند که «عقل» امیر و فرمانروای آن باشد (خُنُک چشمی که عقلستش امیر). چنین چشمی فریب «خضرای دِمَن» (گیاه زیبایی که بر روی فضولات می‌روید) را نمی‌خورد، زیرا عقل به او هشدار می‌دهد که ظاهر زیبا همیشه نشانه باطن نیکو نیست. عقل، «دام‌بین» است و انسان را از خطرات نجات می‌دهد، در حالی که چشمِ «کام‌بین» و شهوت‌ران، مایه‌ی هلاکت است.

بنابراین، این بیت دعوتی است به فراتر رفتن از قضاوت‌های سطحی و ظاهری و به کار گرفتن خرد برای تشخیص ارزش واقعی پدیده‌ها. تمایز میان «نغز» (خوب، زیبا، حقیقی) و «زشت» (بد، ناپسند، باطل) یک امر عمیق و معنوی است که از عهده‌ی حواس پنجگانه خارج است و تنها با نور عقل و بصیرت درونی ممکن می‌شود.