لوستل› دفتر ۶› د جعفر (رض) لخوا په یوازې سر د کلا نیولو ته راتګ او د کلا د پاچا لخوا د هغه په مخنیوي کې مشوره کول او د وزیر لخوا پاچا ته ویل، چې پام کوه تسلیم شه او له جهل څخه بې پروایي مه کوه، ځکه چې دا سړی د خدای له لوري په خپل روح کې لوی جمعیت لري تر پایه› بيت ۳۰۹۰

M6:3090 — پس بگفتندی درون خانه در / یوسفست این سو به سیران و گذر

پس بگفتندی درون خانه دریوسفست این سو به سیران و گذر
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3090

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس می‌گفتند که درون خانه، همین‌جا، یوسف است که در حال گشت و گذار می‌رود. معنا: این بیت بیانگر آن است که حضور یوسف، که نماد جمال الهی و تجلی حق است، توسط آنان که چشم بصیرت دارند، حتی در حال عبور و حرکت نیز شناخته و آشکار می‌شود.

شرح

یوسف، در گنجینهٔ عظیم ادب عرفانی ما، بی‌هیچ تردیدی، نمادی است تابناک از جمال الهی، از آن تجلی بی‌کرانِ حق که تار و پود هستی را با خود درنوردیده است. این بیت نیز، دقیقاً به همین ادراک ژرف اشارت دارد؛ ادراکی که بسی فراتر از سطح حس عادی و مشاهدهٔ سرسری می‌رود. همان‌گونه که قبلاً هم عرض کرده‌ام، جهان سراسر «آیینهٔ جمال الهی» است و هر ذره‌ای، «عکسی» از تابش حق. یوسف در اینجا، نه یک شخصیت تاریخی، بلکه خودِ آن جلوهٔ ازلی و ابدی است.

تعبیر «درون خانه در» در این بیت، نکته‌ای کلیدی را در خود نهفته دارد. این «خانه» می‌تواند کنایه از سینهٔ عارف، دل بیدارِ سالک، یا حتی همین جهانِ محدود باشد که در آن، تجلیات حق به صورت «محدود» و «خاص» خود را نشان می‌دهند. شناخت یوسف در چنین فضایی، نشان از آن دارد که این ادراک، ادراکی عام و همگانی نیست؛ بلکه از آنِ کسانی است که «چشم خاصی» گشوده‌اند. همان‌گونه که مولانا می‌گوید: «ما را به چشم سر مبین / ما را به چشم سر ببین»؛ یعنی دیدن با چشم سر (بصیرت باطنی)، نه چشم ظاهر.

«یوسفست این سو به سیران و گذر» به معنای این است که جمال حق، یعنی یوسف، همواره در حال «تجلی» است، در حرکت و سیلان است. او ساکن و ایستا نیست تا هر کس هر زمان که خواست، او را به تمامی دریابد. این حرکت و گذر، هم می‌تواند به معنای تغییر مداوم صور تجلی باشد و هم به این معنا که حتی در حال عبور و ظهور ناپایدار نیز، می‌توان او را شناخت. این شناخت البته محصول «مجانسَت» است؛ آن فتیله‌ای که قبلاً با آتش انسی داشته، زودتر آتش می‌گیرد. دلی که بوی جمال حق را استشمام کرده، زودتر او را بازمی‌شناسد.

به یاد بیاورید سخن شیخ محمود شبستری را که در گلشن راز نقل کرده بودم: «عدم آیینهٔ هستی‌ست مطلق / کز او پیداست عکس تابش حق». در این دیدگاه، هر آنچه در عالم هست، چهرهٔ خداوند نیست، اما «عکسِ چهره»ٔ اوست؛ سایهٔ اوست، تجلی اوست. یوسف نیز یکی از این عکس‌ها و تجلیات است که «نورِ دیدگانِ» بینندهٔ حق می‌شود. برای ادراک چنین جلوه‌ای، دیگر استدلال و «نحو» کارساز نیست، بلکه «مَحو» و «رازشناسی» لازم است. اینجاست که «عارف» همان کسی است که حقیقت را «می‌بوید» و این رازها را کشف می‌کند، نه آنکه به حل مجهولات فلسفی می‌پردازد. این بیت، به عبارتی، دعوت به گشودن همان چشم باطن برای دیدن یوسفِ درون و بیرون است، حتی اگر او در «سیران و گذر» باشد.

نکات کلیدی

  • یوسف نمادی از جمال الهی و تجلی دائمی حق است.
  • درک حضور یوسف (تجلی حق) نیازمند 'چشم سر' یا بصیرت باطنی است، نه صرفاً دید ظاهری.
  • جهان و موجودات آن، از جمله یوسف، آیینه‌هایی هستند که عکسِ جمال الهی را منعکس می‌کنند.
  • عبارت 'درون خانه در' به فضای خاص (درون دل یا جهان محدود) برای کشف و شهود اشاره دارد.
  • حضور یوسف در 'سیران و گذر' بیانگر سیلان و حرکت مداوم تجلیات الهی است که همواره در حال ظهورند.
  • بازشناسی یوسف محصول 'مجانسَت' و آمادگی باطنی است؛ تنها دل‌های آشنا او را می‌شناسند.

Sources: d6-s69 · 09:06:00 d6-s69 · 11:22:00 s09 [04:40] s10 [01:00:21]

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.