لوستل دفتر ۶ د هغه غریب لخوا د محتسب له وفات څخه خبر کیدل او د مخلوق په اعتماد او د مخلوق په عطا تکیه کولو څخه د هغه توبه او د خدای د نعمتونو یادول او له خپلو ګناهونو څخه خدای ته توبه کول، بیا هغه کسان چې کفر یې وکړ، خپل رب ته شریک نیسي بيت ۳۱۴۸

M6:3148 — تو هم از دشمن چو کینی می‌کشی / ای زبون شش غلط در هر ششی

تو هم از دشمن چو کینی می‌کشیای زبون شش غلط در هر ششی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3148

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو هم که به دشمن کینه می‌ورزی و از او بدت می‌آید، ای که اسیر شش جهت (جهان مادی) هستی، در هر جهت اشتباه می‌کنی و خطاکاری. معنا: این بیت به ما می‌آموزد که کینه و عداوت ما نسبت به دشمن، غالباً بازتابی از عیوب خودمان است و هرگونه تقلا برای رفع آن از بیرون، تلاشی بر اساس دیدگاهی خطاست که در حصار جهان مادی گرفتار آمده است.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیشین، داستانی از شیر و خرگوش را نقل می‌کند که شیر در چاه به عکس خود حمله می‌کند و هلاک می‌شود. این تمثیل، بستر اصلی برای فهم این بیت است. مولانا با قاطعیت تمام، این بیت را یک درس عمیق روان‌شناختی و عرفانی می‌داند که به پدیدهٔ «فرافکنی» (Projection) اشاره دارد. بسیاری از ما، عیب‌هایی که در دیگران می‌بینیم و از آن کینه به دل می‌گیریم، در حقیقت سایه و بازتابی از نقائص خودمان است که بر آینهٔ وجود دیگری منعکس شده است.

به‌طور خاص، عبارت «ای زبون شش غلط در هر ششی» از نظر مولانا بسیار کلیدی است و او تفسیری متفاوت از برخی شارحان دیگر ارائه می‌دهد. برخی این «شش» را به حواس پنج‌گانه و یک حس دیگر تعبیر کرده‌اند. اما من بی‌تردید معتقدم که «شش» در اینجا اشاره به «شش جهت عالم» دارد؛ یعنی شرق و غرب، شمال و جنوب، بالا و پایین. این جهان مادی با همهٔ جهاتش، زندان ادراک ماست و تا زمانی که نگاه ما تنها در این شش جهت محدود باشد و از آن فراتر نرود، هرگونه داوری و کین‌توزی ما دربارهٔ دشمن، همراه با «غلط در هر ششی» خواهد بود. یعنی در همهٔ جنبه‌های ادراکی و وجودی‌مان خطاکاریم، چرا که بنیاد نگاهمان بر جهان صور و ظواهر استوار است و نه بر حقیقت.

عداوت و کینه‌ای که در دشمن می‌بینیم، در یک بُعد، «عکس حق است»؛ یعنی تجلی صفات قهریهٔ الهی است که در این عالم ظهور یافته است. اما در بُعدی دیگر و هم‌زمان، آن کینه «عکس توست»؛ یعنی بازتابی از صفات و جرم‌های خود ماست. مولانا اینجا دو نوع بازتاب را بر هم منطبق می‌کند. آنچه از قهر و عداوت می‌بینید، هم ریشه‌ای در تجلیات جلالی حضرت حق دارد و هم ریشه‌ای در کژی‌های خودتان. شما، همانند شیری که به عکس خود در چاه حمله می‌کند، در حقیقت با خود می‌جنگید. دشمن شما، در این معنا، «صفحه آینه بود»؛ یعنی آینه‌ای برای نمایش زشتی‌های خود شما. مولانا می‌گوید وقتی «قُبح خویش دیدی ای حسن / اندر آینه بر آینه مزن.» به جای سرزنش آینه، به اصلاح خود بپردازید.

این بینش، از ستاره‌ای که در آب می‌تابد نیز تمثیل می‌شود. اگر ستاره‌ای را نحس پنداشتید که در آب افتاده، با پاشیدن خاک بر آب، ستاره را از بین نمی‌برید؛ بلکه فقط آن را از دیده پنهان می‌کنید. نحوست ستاره، اگر هم وجود داشته باشد، در آسمان است و راه علاج آن در عالم بالا و بی‌سو است، نه در آب. به همین ترتیب، عیب و کینه‌ای که در دیگری می‌بینید، اگر ریشه‌ای در نقص شما دارد، باید از «طبع خویش شست» و به اصلاح خود همت گماشت، نه آنکه به دشمن حمله کرد. این رویکرد، انسان را از «شکایت» از عالم به «روایت» از خویشتن سوق می‌دهد و او را وامی‌دارد که مسئولیت ادراک و اخلاق خود را به دوش گیرد.

نکات کلیدی

  • بسیاری از کینه‌ورزی‌های ما به دشمن، در واقع فرافکنی عیوب و نقص‌های خودمان است.
  • «زبون شش» بودن به معنای اسیر بودن در شش جهت جهان مادی است که منجر به ادراک خطاماندگار می‌شود.
  • دشمن شما مانند آینه‌ای است که زشتی‌های خودتان را به شما نشان می‌دهد؛ به جای حمله به آینه، خود را اصلاح کنید.
  • کینه‌ای که در دیگران می‌بینیم، هم بازتاب صفات قهریه الهی است و هم بازتابی از خطاهای درونی خودمان.
  • کوشش برای تغییر دشمن، مانند پاشیدن خاک بر آب برای محو ستاره‌ای در آسمان است؛ ریشه اصلی در «بی‌سو» و وجود خود ماست.

Sources: d6-s70 · 25:28:00 d6-s70 · 27:09:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.