M6:3223 — این ازینجا گوید آن خباز را / این عمر را نان فروش ای نانبا

ترجمه به فارسی روان: این یکی از این دکان به آن نانوا می‌گوید / «ای نانبا، به این عمر نان بفروش!» معنا: در شهری که همه‌ی فروشندگان در یک باور واحد هم‌دل‌اند، شخصی با هویتی نامطلوب (عمر) از یک نانوا تقاضای نان می‌کند و نانوا او را به دیگری حواله می‌دهد تا او نیز نان ندهد. این بیت به این اشاره دارد که چگونه یک هویت ناسازگار با وحدتِ حاکم، پیوسته از منبع روزی محروم می‌ماند.

مولانا در این بیت و ابیات پیش و پس از آن، یک تمثیل بسیار درخشان و عمیق را به کار می‌برد تا به ما معنای حقیقی وحدت و کثرت را بیاموزد. او از شهری چون کاشان یاد می‌کند که در آن دوران، یکپارچه شیعه‌نشین بود. فرض کنید در چنین شهری، همه‌ی دکان‌داران و بازاریان نه تنها اهل یک مذهب، که گویی یک روح واحد دارند. حال، مردی با نام «عمر» (که در آن بستر نماد هویتی مغایر با جریان غالب است) وارد شهر می‌شود و برای خرید نان به نانوایی مراجعه می‌کند. نانوا او را می‌شناسد و با اینکه نان نمی‌دهد، او را به نانوای دیگری حواله می‌کند و با رمز و اشاره به او می‌فهماند که این «عمر» است و تو نیز نانش مده. این بیت دقیقاً آن لحظه را تصویر می‌کند که نانوای اول با اشاره‌ای مرموز، نانوای دوم را از هویت مراجعه‌کننده آگاه می‌سازد.

این حکایت در ظاهر درباره‌ی تعصب مذهبی است، اما در باطن، مولانا به چیزی ژرف‌تر اشاره می‌کند: «چشم احول» یا دوبین. این مرد «عمرنام» که از نان محروم می‌ماند، در حقیقت «احول» است. او دکان‌ها را متعدد می‌بیند، نه یکپارچه. او گمان می‌کند اگر این نانوا به او نان نمی‌دهد، دیگری خواهد داد؛ غافل از اینکه همه‌ی این دکان‌ها در باطن، یک دکان‌اند و نان یکپارچه و به اراده‌ی یک روح واحد به فروش می‌رسد. این «احولی» نه تنها در تشخیص مذهب و سیاست، که در اساسِ هستی ماجرا دارد. انسان دوبین، جهان را کثرت می‌بیند و هر گوشه‌ای را از دیگری جدا می‌داند و به دنبال خیر در «آنجا» می‌گردد. «ای ثم خیر» گفتن، همان سرگردانی دوبین است که گمان می‌کند با تغییر مکان یا شخص، گره از کارش گشوده می‌شود. در حالی که مشکل، در نگاه اوست، نه در کثرت ظاهری جهان.

«نان» در اینجا نماد روزی، حیات معنوی، آرامش و معنای زندگی است. این محرومیت از نان، همان «ملال» و «سرگردانی» است که انسان‌های امروز با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. انسان سرگردان، «منزل» خود را گم کرده و از این «دکتر به آن دکتر» می‌رود، از این «قرص آرام‌بخش به آن یوگا» پناه می‌برد، اما هیچ‌یک او را از ملال نمی‌رهاند؛ چرا که او «عمرنام» است، یعنی با هویتی زندگی می‌کند که با حقیقتِ وحدت‌بخش ناسازگار است. او نمی‌فهمد که نان معنوی، از یک منبع واحد می‌رسد و اگر او به دنبال تغییر این نام درونی خود برنیاید، تا ابد در این «کاشانِ پرخوف و رجا» (همین دنیای طبیعت) سرگردان خواهد ماند.

«تدارک» کردن یا تغییر نام از «عمر» به «علی» در این تمثیل، معنای عمیقِ دگرگونی هویتی و بینشی دارد. این به معنای یافتن «دیده وحدت‌بین» است. یعنی هر جا که بنگری، دوست را بینی: «به دریا بنگرم، دریا تو بینم / به صحرا بنگرم، صحرا تو بینم». در این صورت است که از «حواله‌ی جابجا» رها می‌شوی و از سرگردانی در این جهان پرفتنه و امید، نجات می‌یابی و زندگیت معنا پیدا می‌کند. دیگر از این کوچه به آن کوچه نمی‌روی، بلکه «می‌روم گستاخ چون خانه روم».

مولانا به صراحت می‌گوید که «کاشان خاک»، همین «عالم طبیعت» ماست. در این عالم، آن‌کس که به مقام وحدت نرسیده، مدام با کثرت سروکار دارد و از این محرومیت رنج می‌برد. اما آن‌که چشم حق‌شناس دارد، «دوست پر بین عرصه‌ی هر دو سرا» می‌شود. چنین کسی از «عکس» به «حقیقت» می‌رسد، آنچنان که در داستان ملکه بلقیس آمده است. بلقیس سطح کاخ سلیمان را آب پنداشت و دامن بالا زد، در حالی که آبگینه بود و آن را عکس و خیال پنداشت. اما عارف می‌داند که این «عکس» و این «نقوش» خود «میوه فروش» و عین حقیقت‌اند، تنها در صورتی دیگر. «دیده‌ای خواهم که باشد شهشناس / تا شناسد شاه را در هر لباس». اینجاست که تجربه‌های عارفانه که به نظر دیگران صرفاً خیال می‌آید، در حقیقت خودِ واقعیت است که جامه‌ی خیال پوشیده است.

نکات کلیدی

• بیت تمثیلی از وحدت باطنی جامعه‌ای (نانوایان کاشان) است که هویت‌های ناسازگار را نمی‌پذیرد.
• مرد «عمرنام» نمادی از انسانی است که از سرگردانی و ملال رنج می‌برد زیرا جهان را با «چشم احول» (دوبین) می‌بیند.
• «نان» در این تمثیل، نشانه‌ی روزی، معنای زندگی، و آرامش معنوی است که از منبعی واحد جاری می‌شود.
• برای رهایی از محرومیت و سرگردانی باید «نام» یا هویت درونی خود را تغییر داد و به «دیده‌ی وحدت‌بین» دست یافت.
• «کاشان خاک» عالم طبیعت است که انسانِ دوبین در آن اسیر کثرت و حواله‌جایی است و معنای زندگی را گم کرده است.
• تجربه‌های عارفانه (مانند عکس میوه‌ای که سبد را پر می‌کند)، برای سالک حقیقت و عین واقعیت است، نه خیال.