لوستل دفتر ۶ د پای مرستندوی لخوا د تبریز په ټول ښار کې توزیع کول او د لږ څه راټولول او د هغه غریب لخوا د محتسب قبر ته د زیارت لپاره تلل او د نوحې په ډول د دې کیسې د هغه پر قبر ویل تر پایه بيت ۳۳۳۰

M6:3330 — نقش‌ها گر بی‌خبر گر با خبر / در کف نقاش باشد محتصر

نقش‌ها گر بی‌خبر گر با خبردر کف نقاش باشد محتصر
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3330

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چه انسان‌ها دانسته یا ندانسته باشند، همه این نقش‌ها و احوال در کف و اختیار نقاش ازلی (خداوند) محدود و محاط‌اند. معنا: این بیت بیان می‌دارد که همه حالات و صفات ما، چه از آن‌ها آگاه باشیم چه نه، تحت اراده و قدرت مطلق خداوند است.

شرح

این بیت گوهری است که یکی از بنیادی‌ترین بینش‌های مولوی را در باب رابطهٔ انسان و خداوند روشن می‌کند. مولوی در اینجا می‌گوید، ما انسان‌ها، ما حالاتمان، ما افکارمان، همهٔ ما «نقش‌هایی» هستیم در کفِ «نقاش» ازلی؛ یعنی در قبضهٔ قدرت و ارادهٔ خداوند مطلق. فرق نمی‌کند که ما «بی‌خبر» باشیم از این حقیقت، یا «با خبر». آگاهی یا ناآگاهی ما، ذره‌ای در این واقعیت تغییر نمی‌دهد که تمام وجود ما، و هر آنچه در درون ما می‌گذرد، تحت سیطرهٔ آن نقاش بزرگ است.

من این را بارها گفته‌ام که این نگرش با مفهوم قرآنی «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» (رعد: ۳۹) در پیوند است. وجود ما همچون لوح محو و اثباتی است که خداوند بی‌نشان، دم به دم در آن نقشی را محو می‌کند و نقشی دیگر را ثبت می‌نماید. «دم به دم در صفحهٔ اندیشه‌شان / صد ثبت و محوی می‌کند آن بی‌نشان.» این تغییر و تحول درونی، که گاه به اختیار ما نیست، نمونه‌ای روشن از کار آن نقاش است.

نگاه کنید به احوال خودمان. یک لحظه در خشم غرق می‌شویم، لحظه‌ای بعد رضا و آرامش بر ما مستولی می‌شود. بخل می‌آید و سخاوت را می‌برد، یا برعکس. آیا ما همیشه خودخواسته این حالات را تجربه می‌کنیم؟ بی‌تردید نه. مولوی اینجا می‌گوید: «خشم می‌آرد رضا را می‌برد / بخل می‌آرد سخا را می‌برد.» اینها همه نمودهایی از آن دستکاری‌های الهی در صحنهٔ وجود ماست. آدمی به اختیار خود نمی‌تواند همیشه در حالت بسط یا قبض، یا در حالتی واحد بماند. ما در این کشمکش احوال، در واقع همچون پری در میان طوفانیم، یا کاهی در تندباد، که به هر سو کشانده می‌شویم.

مولوی برای روشن کردن این حقیقت، مثال‌های ملموسی می‌آورد: کوزه‌گر با کوزه، نجار با چوب، خیاط با جامه، و سقا با مشک. آیا کوزه خود از خود پهن و دراز می‌شود؟ آیا چوب خود بریده و به هم پیوند می‌خورد؟ آیا جامه خود دوخته می‌شود؟ نه. همهٔ اینها «علت قابلی» هستند که برای شکل‌گرفتن نیازمند «فاعل»اند. ما نیز در دستان خداوند همچون آن مشکیم که «هر دمی پر می‌شوی، تهی می‌شوی». پس بدانید که در کف صنع او قرار داریم، و هر لحظه با قدرت او پر و تهی می‌شویم. این بیانگر توحید افعالی است؛ اینکه همهٔ فعل‌ها در نهایت به او بازمی‌گردد، و ما تنها ظرف‌ها و واسطه‌هایی هستیم در دستان او.

نکات کلیدی

  • انسان‌ها، افکار و حالاتشان، همگی نقش‌هایی هستند در دست نقاش ازلی (خداوند).
  • آگاهی یا ناآگاهی ما تغییری در این حقیقت که تحت سیطرهٔ اراده الهی هستیم، نمی‌دهد.
  • وجود ما همچون لوح محو و اثباتی است که خداوند دائماً در آن ثبت و محو می‌کند (اشاره به آیهٔ رعد: ۳۹).
  • تغییر حالات درونی ما (مانند خشم به رضا، بخل به سخا) اغلب خارج از ارادهٔ کامل ماست و نشان از دستکاری الهی دارد.
  • ما همچون علت‌های قابلی هستیم که برای شکل‌گرفتن و تحول، نیازمند فاعل حقیقی (خداوند) هستیم.

Sources: d6-s74 · 00:52:03 d6-s74 · 00:53:45 d6-s74 · 00:56:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.