لوستل دفتر ۶ د خوارزمشاه (رح) لخوا په خپل موکب کې د یو ډیر نادر اسپ لیدل او د شاه زړه د اسپ په ښکلا او چابکۍ پورې تړل کیدل او د عمادالملک لخوا د شاه په زړه کې د هغه اسپ سړول او د شاه لخوا د هغه پر خپلو لیدونو غوره کول، لکه څنګه چې حکیم (رح) په الهی نامه کې فرمایلي دي: کله چې د حسد ژبه نخاس شي، یو یوسف به له پنبې څخه ومومې. د یوسف د حسودو وروڼو په دلالۍ کې دومره ښکلا پټه شوه او بد ښکاره شوه، چې هغوی په هغه کې بې رغبته وو بيت ۳۳۶۲

M6:3362 — هم‌چو آتش در رسیدند آن گروه / هم‌چو پشمی گشت امیر هم‌چو کوه

هم‌چو آتش در رسیدند آن گروههم‌چو پشمی گشت امیر هم‌چو کوه
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3362

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن گروه (فرمان‌بران شاه) چون آتشِ سوزان و سریع در رسیدند؛ امیر، که پیش‌تر چون کوه استوار بود، (از ترس و ناچاری) چون پشم سست و بی‌دفاع شد. معنا: این بیت به روشنی نشان می‌دهد که چگونه قدرت مطلق و فرمانروایی جبّار، حتی افراد مقتدر را به محض صدور فرمان، در هم می‌شکند و از آنان هر اراده‌ای را می‌ستاند.

شرح

این بیت تصویری بسیار گویا از نیروی بی‌حدوحصر قدرت حکومتی و استبدادی به دست می‌دهد. آن «گروه» که ماموران شاه هستند، با سرعتی سوزاننده و ویرانگر، «همچو آتش در رسیدند». آتش نمادی از سرعت، خشونت، و بی‌رحمی است که هیچ مانعی را برنمی‌تابد و هرچه را در مسیرش باشد می‌سوزاند و از بین می‌برد. در مقابل، «امیر هم‌چو کوه» معرفی می‌شود. کوه نماد استواری، پایداری، عظمت و مقاومت است. این امیر ظاهراً شخصیتی صاحب‌نفوذ و قوی‌بنیه بوده که در شرایط عادی هیچ قدرتی او را یارای براندازی نبوده است.

اما در مواجهه با فرمان شاه، که تجلی قدرت مطلقه است، همین امیر کوه پیکر ناگهان «هم‌چو پشمی گشت». پشم نماد نرمی، سستی، بی‌وزنی و تسلیم محض است. این دگردیسی از کوه به پشم، نشان‌دهنده سقوط آنی و کامل اراده و مقاومت فردی در برابر یک نظام جبّار است. اینجاست که مولانا می‌خواهد بگوید در برابر این دست قدرت‌ها، آنچه کوه‌وار می‌نماید نیز به یک آن از هم می‌پاشد و هیچ مقاومتی از خود نشان نمی‌دهد.

من می‌خواهم تأکید کنم که در تاریخ ما از این نمونه‌ها کم نیست. پادشاهانی بوده‌اند که در اوج خشم، بدون هیچ اندیشه و تأملی، فرمان‌های قتل و ویرانی می‌دادند، و دیگران چاره‌ای جز گردن نهادن نداشتند. مثنوی در این داستان، پرده از روی ماهیت قدرت برمی‌گیرد و نشان می‌دهد که چگونه خوی‌های انسانی در برابر آن دچار تغییر می‌شود.

نکته مهم اینجاست که مولانا با این تصویر، زمینه را برای معرفی شخصیت «عمادالملک» فراهم می‌کند. او وزیری است که در این دستگاه جبار، نقش «پای علم» را دارد؛ یعنی پناهگاهی برای مظلومان. عرفای ما ورود به دربار سلاطین ستمگر را، نه به قصد سودجویی که به نیت خیررسانی و کاستن از ظلم توجیه می‌کردند. عمادالملک نیز در مقام وزارت «غریب و محتبس» بود، گویی جامهٔ وزارت بر او نمی‌برازید، اما این جامه را پوشیده بود تا آتش خشم سلطان را فرو بنشاند و از ریختن خون‌های بی‌گناه جلوگیری کند. این یک تصویر متناقض‌نماست؛ یک پناهگاه انسانی در دل یک ماشین قدرت غیرانسانی.

نکات کلیدی

  • قدرت مطلق، ارادهٔ فردی را ذوب می‌کند؛ حتی قوی‌ترین افراد در برابر آن تاب نمی‌آورند.
  • استعارهٔ «از کوه به پشم» نمادی قاطع از سقوط سریع و کامل مقاومت است.
  • این بیت زمینه‌ساز معرفی وزیر نیکوکاری است که نقش واسطه‌ای خیرخواه در نظامی ظالم را ایفا می‌کند.
  • مولانا با این تصویر، تحلیل خود از ماهیت استبداد و نقش آن بر روح انسان‌ها را ارائه می‌دهد.

Sources: d6-s75 · 01:10:36 d6-s75 · 01:11:03 d6-s75 · 01:13:17

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.