لوستل› دفتر ۶› د یوسف صدیق (علیه السلام) لخوا د څو کلونو بندیز د خدای تعالی څخه د مرستې غوښتنه کولو او ویل (اذکرنی عند ربک) سره د هغه د تقریر سره› بيت ۳۴۷۰

M6:3470 — شاه دید آن اسپ را با چشم حال / وآن عمادالملک با چشم مَآل

شاه دید آن اسپ را با چشم حالوآن عمادالملک با چشم مَآل
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3470

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پادشاه آن اسب را با چشمِ حال (نگاهِ به ظاهرِ فعلی) نگریست، در حالی که عمادالملک با چشمِ مآل (نگاهِ به عواقب و باطنِ آینده) به آن می‌دید. معنا: این بیت تفاوت میان بینش سطحی و ظاهربین پادشاه را با نگاه عمیق و دوراندیش عمادالملک نشان می‌دهد؛ یکی به حال (اکنون و ظاهر) می‌نگرد و دیگری به مآل (آینده و باطن).

شرح

این بیت تفاوت بنیادین میان دو نوع نگاه به هستی را بازگو می‌کند: «چشم حال» و «چشم مآل». پادشاهِ داستان، با «چشم حال» می‌بیند؛ یعنی نگاهش به ظاهر و اکنون است، مجذوب زیبایی‌های سطحی می‌شود و از آنچه در پس پرده است غافل می‌ماند. اما عمادالملک، با «چشم مآل» می‌نگرد؛ او نه تنها ظاهر، بلکه باطن و پیامدهای امور را نیز می‌بیند. اینجاست که مولانا حکمت حقیقی را در «دوراندیشی» می‌داند. عقلِ راستین، در گرو همین نگاهِ مآل‌اندیش است؛ نگاهی که تنها به میوه‌های کال و وعده‌های خوشِ ظاهری فریب نمی‌خورد، بلکه ماهیت حقیقی اشیا را واکاوی می‌کند.

من بارها گفته‌ام که عقل، چیزی نیست جز همین دوراندیشی. کسی که تنها ظاهر و سطح امور را می‌بیند و شتابزده داوری می‌کند، هرگز عاقلِ حقیقی نیست. این نگاهِ مآل‌بین، به تعبیر مولانا، دیدنِ «جوز پوسیده» در پس ظاهرِ فریبنده دنیاست. دنیا، در نظر اهل مآل، همچون گردویی است که از بیرون فریبنده می‌نماید، اما وقتی آن را می‌شکافی، می‌بینی که مغزی ندارد و پوسیده است. این فقط شامل مال و منصب و شهرت نیست؛ حتی بسیاری از علومِ این جهانی نیز، اگر از چشمِ مآل‌بین نگریسته نشوند، در ابتدا مفتون‌کننده به نظر می‌رسند، اما در نهایت تو را به میان‌تهی‌بودن خود واقف می‌کنند.

به همین دلیل است که مولانا می‌گوید خداوند بر چشم برخی سرمه‌ای کشیده است که آنان را قادر می‌سازد «از پس صد پرده بیند جان رشد»، یعنی حقیقت را در ورای صدها حجاب درمی‌یابند. اینان همان پیامبران و بزرگان‌اند که مهترِ ایشان (پیامبر اکرم) دنیا را «جیفه» (مردار و لاشه) خواند؛ نه از سر بدبینی، که از سرِ نگاهی مآل‌بین و ژرف‌نگر که بهای حقیقیِ آن را می‌داند. پیامبر (مهتر) با چشم آخرت‌بین خود به دنیا می‌نگریست و ارزش‌های زودگذر آن را در مقایسه با ابدیت، هیچ می‌دانست. این همان نگاهی است که انسان را از فریب «میوه‌های کال» دنیا رها می‌سازد.

مولانا تأکید می‌کند که «دید خود مگذار از دید خسان»؛ یعنی چشم خودت را به دیگری وام نده. بله، ما مغزمان را به معلم می‌دهیم، اما نه هر معلمی، نه هر راهنمایی. بلکه به کسی که امین باشد، مصلحت تو را بخواهد و قصد خیانت به تو نداشته باشد. در غیر این صورت، آنکه را تو برای عصاکشیِ خویش برگزیده‌ای، خود از تو کورتر است و تو را به تباهی می‌کشاند.

در ادامه، مولانا این بحث را به کلام و تأثیر آن تعمیم می‌دهد. سخنِ عمادالملک که آن اسب را از چشم شاه انداخت، به مثابه «بانگ در» است که دری را می‌بندد. این همان حرف‌هایی است که دری از بهشت را بر روی تو می‌بندد یا دری از دوزخ را می‌گشاید. این بانگِ در، محسوس است، اما خودِ «درِ» نامحسوس از جنس اسرار است. آنان که «منظرشان وا شده» است، خودِ در را می‌بینند، اما برای بیشترِ ما که هنوز از در دوریم، تنها بانگ آن به گوش می‌رسد. وظیفه ما این است که بانگ‌درشناس باشیم و بفهمیم که این بانگ، نویدِ گشودنِ دری از بهشت را می‌دهد یا بسته شدن آن را. این نیز خود جلوه‌ای از همین «چشم مآل» است که می‌تواند عواقب سخنان و رخدادها را دریابد.

نکات کلیدی

  • تفاوت اساسی میان «چشم حال» (دید سطحی و اکنون‌نگر) و «چشم مآل» (دید ژرف و دوراندیش).
  • عقل راستین چیزی جز «دوراندیشی» و نگاه به پیامدها نیست.
  • دنیا و بسیاری از جذابیت‌هایش، به تعبیر مولانا، همچون «جوز پوسیده»ای است که ظاهرش فریبنده و باطنش تهی است.
  • خداوند بر چشم برخی «سرمه»ای می‌کشد تا حقیقت را از پس صد پرده دریابند.
  • واگذار کردن «دید خود» به دیگران (به‌ویژه افراد نااهل) منجر به کوری و گمراهی می‌شود.
  • کلام و هر ادراک، خود می‌تواند «بانگ در» باشد که دری از بهشت را می‌گشاید یا دری از دوزخ را می‌بندد؛ بصیرت می‌طلبد تا تفاوت را دریابیم.

Sources: d6-s77 · 28:48 d6-s77 · 41:44 d6-s77 · 43:42

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.