لوستل دفتر ۶ د هغه پای مرستندوی او هغه غریب پوردار کیسې ته بیرته ستنیدل او له خواجه له قبر څخه د هغوی بیرته راستنیدل او د پای مرستندوی لخوا د خواجه په خوب کې لیدل تر پایه بيت ۳۵۲۷

M6:3527 — ما همه گوشیم کر شد نقش گوش / ما همه نطقیم لیکن لب خموش

ما همه گوشیم کر شد نقش گوشما همه نطقیم لیکن لب خموش
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3527

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ما جملگی ذاتاً گوشیم، هرچند نقشِ گوش (گوش ظاهری) کر شده باشد؛ ما همگی ذاتاً سخنگو و ناطقیم، اما لب‌هایمان بسته و خاموش است. معنا: عارفان و واصلان، در باطن، سراپا گوش به نداهای غیب‌اند و سراپا نطقِ حقایق، اما در ظاهر، خاموش و رازدارند، زیرا برخی حقایق، هم بیان‌ناشدنی‌اند و هم گفتنشان نظم جهان را برهم می‌زند.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستانی می‌آید که در آن خواجه‌ای از دنیا رفته، در خواب به شخصی دیگر می‌گوید که شاهد تمام اتفاقات و سخنان بوده، اما «لیک پاسخ دادنم فرمان نبود، بی‌اشارت لب نیارستم گشود.» مولانا از این وضعیت خاصِ روحِ درگذشته، اوج می‌گیرد و یک نکتهٔ کلی و عمیق دربارهٔ ماهیت خاموشی عارفان و پیامبران بیان می‌کند؛ خاموشی‌ای که هرگز به معنای ندانستن یا نشنیدن نیست، بلکه از سرِ کمالِ معرفت و حکمت است.

من قویاً معتقدم که خاموشی عارف، به‌ویژه در مورد مولانا، چند وجه اساسی دارد. اول اینکه، بسیاری از رازهای عالم غیب ذاتاً «این‌افبل» یا ناگفتنی‌اند. این‌ها حقایقی هستند که زبانِ عادی و مفاهیم بشری برای بیانشان ساخته نشده‌اند. گویی لغت و واژه برای انتقال آن‌ها کم می‌آورد و تنها در تجربهٔ شخصی قابل درک‌اند. عارف به این حقیقت دست یافته که «آینه‌ام، آینه‌ام، مرد مقالات نیم.» این‌گونه رازها را نمی‌توان گفت، حتی اگر عارف هزاران دهان برای گفتن داشته باشد.

وجه دوم، که مولانا در همین بخش از مثنوی با قاطعیت بر آن تأکید می‌کند، حفظ «نظم معاش» است. اگر تمام رازهای عالم فاش شوند، زندگی عادی به هم می‌ریزد و نظام اجتماع مختل می‌شود. مولانا می‌فرماید: «تا نگردد رازهای غیب فاش / تا نگردد منهدم عیش و معاش.» او معتقد است که «ستون این جهان خود غفلت است / هوشیاری این جهان را آفت است.» همین غفلت، که البته غفلتی مذموم نیست، بلکه ناآگاهی طبیعی و سازنده است، موجب می‌شود حرص و حسد، رقابت و آرزو برپا بماند و چرخ زندگی بچرخد. اگر انسان‌ها از عاقبت تمام امور و از حقیقت نهایی هر لحظه باخبر بودند، دیگر انگیزه‌ای برای تلاش‌های روزمره باقی نمی‌ماند. این بدان معناست که گاهی ندانستن، خود عین حکمت است و خیر جامعه در پوشیده ماندن برخی حقایق است. این نکته را غزالی نیز پیش‌تر بیان کرده و مولانا از او وام گرفته است. عارف می‌داند که «نکته‌ها چون تیغ پولاد است تیز»، و برای حفظ مخاطب و نظم جهان، سکوت پیشه می‌کند.

و اما خود بیت: «ما همه گوشیم، کر شد نقش گوش» یعنی عارف در باطن، سراپا شنوندهٔ نداهای عالم غیب است، گوش جانش تیز است، اما گوشِ ظاهری‌اش (نقش گوش) در برابر سخنان بی‌فایده و آفت‌های دنیوی «کر» شده است. او دیگر به شنیدنی‌های بی‌اهمیت واکنش نشان نمی‌دهد، بلکه تمام توجهش معطوف به شنیدن آنجاست که باید شنید. «ما همه نطقیم، لیکن لب خموش» نیز بدین معناست که عارف در وجودش سرشار از حقایق و سخنانی است که گویی از منبع حق جاری می‌شود و او خود بدل به «زبان حق» گشته است. اما با وجود این سیلانِ نطق و کلام درونی، لب‌هایش بسته است؛ یا چون گفتنی‌ها ناگفتنی‌اند، یا چون گفتنشان به ضرر جهان است. این همان «وحی دل» است که مولانا از آن سخن می‌گوید و به نظر من، تفاوتی ماهوی با «وحی حق» ندارد، تنها پوششی است برای حفظ از اتهامات ظاهربینان. عارف، زبان گویای حق است، اما نه برای هر گوشی و نه در هر زمانی. این خاموشی، نشان از حکمت و بصیرتی عمیق دارد، نه از نادانی و سکون.

نکات کلیدی

  • خاموشی عارف و پیامبر از کمال معرفت است، نه نادانی.
  • برخی حقایق عالم غیب ذاتاً بیان‌ناشدنی و فراتر از ظرفیت کلام بشری‌اند.
  • فاش کردن همهٔ حقایق، نظم معاش و زندگی اجتماعی انسان‌ها را منهدم می‌کند.
  • عارف در باطن سراپا گوش شنوندهٔ نداهای غیب و نطقِ حقایق است، اما در ظاهر خاموش و رازدار می‌ماند.
  • نادانیِ معتدل (غفلت) ستون برپایی این جهان و انگیزه‌ای برای تلاش و پیشرفت است.

Sources: d6-s78 · 20:22 d6-s78 · 22:53 d6-s78 · 29:21 d6-s78 · 33:48 s01 [49:16] s04 [04:40]

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.