لوستل› دفتر ۶› د خواجه لخوا په خوب کې هغه پای مرستندوی ته د هغه ملګري د پورونو مقدار ویل، چې راغلی وو او د هغه سپینو زرو د پټولو ځای ورښودل او وارثانو ته پیغام ورکول، چې هیڅکله یې ډیر ونه ګوري او هیڅ یې بیرته وانه خلي او که څه هم هغه هیڅ یو یې ونه مني یا ځینې یې ونه مني، هلته یې پریږدي، ترڅو هر څوک چې وغواړي واخلي، ځکه چې ما له خدای سره قسمونه کړي دي، چې له هغه سپینو زرو څخه یوه دانه هم ماته او زما اړوند کسانو ته بیرته رانشي تر پایه› بيت ۳۵۳۲

M6:3532 — من شنوده بودم از وامش خبر / بسته بهر او دو سه پاره گهر

من شنوده بودم از وامش خبربسته بهر او دو سه پاره گهر
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3532

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: من از بدهی او باخبر بودم، و برای او دو سه پاره گوهر بسته شده بود. معنا: این بیت از زبان خواجه‌ای می‌گوید که در خواب، از پیش‌بینی خود برای پرداخت بدهی یک مهمان نیازمند با گوهرهای پنهان‌شده خبر می‌دهد.

شرح

این بیت در میان روایت دلنشین و تأثیرگذار خواجه‌ای است که حتی پس از مرگ، دغدغهٔ ادای دین مهمانی نیازمند را دارد. من در سخنرانی‌هایم بارها تأکید کرده‌ام که مولانا، برخلاف متفکرانی که جهان را پر از نقص می‌بینند و به شکایت می‌پردازند، عالمی را در برابر چشم دارد که در آن همه چیز به کمال خود می‌رسد. این دغدغهٔ خواجه و اهتمام او به گره‌گشایی از کار یک غریب، نمونه‌ای از همین جهان‌بینی است.

خواجه در خواب، محل اختفای جواهراتی را فاش می‌سازد که «بسته بهر او دو سه پاره گهر» بوده‌اند؛ این گنج پنهان برای آن مهمان، نه فقط ابزاری برای ادای وام، که نمادی از کرامت و غنای روحی خواجه است. نکتهٔ مهمی که در اینجا بروز می‌کند، تفاوت میان حکم فقهی و پیام اخلاقی مولاناست. در فقه اسلامی، وصیت شخص حداکثر تا یک سوم اموالش، پس از پرداخت دیون، نافذ است. اما روایت مولانا در اینجا، تصویری از وصیتی می‌دهد که گویی تمامی مال را برای این کار اختصاص می‌دهد، که از نظر شرعی ممکن است «حجیتی» نداشته باشد، یعنی از اعتبار حقوقی ساقط باشد. اما مولانا فقیه نیست، واعظ اخلاق و عارف است. او در اینجا به جای تبیین حکم، در پی ترسیم اوج جوانمردی و ایثار است؛ ایثاری که فراتر از بایدها و نبایدهای فقهی قرار می‌گیرد و تنها به انگیزهٔ شفقت و کرامت شکل می‌گیرد.

خواجه حتی توصیه می‌کند که اگر مهمان همهٔ این گنج را نخواست، آن را در مقابل خانهٔ او بریزند تا دیگران برگیرند و تأکید می‌کند که «سوی پستان باز ناید هیچ شیر»؛ یعنی عطایی که کرده بازنمی‌گردد. این اشاره به روایتی نبوی است که کسی که هبهٔ خود را پس می‌گیرد، مانند سگی است که به قیء خود بازگردد. این تشبیه، گرچه در ظاهر تندی دارد، اما عمق اخلاق عرفانی را نشان می‌دهد که بر آن است بخشش باید بی‌قیدوشرط و دائمی باشد. مولانا با این داستان به ما می‌آموزد که در مرتبهٔ سلوک، کرم و وفاداری از حدود خشک احکام فراتر می‌رود و جان آدمی را به گستره‌ای بی‌مرز از شفقت می‌کشاند. این عمل، فراتر از یک معامله، بلکه یک سلوک معنوی و یک «عهد با ذوالجلال» است، چنان که خواجه خود می‌گوید.

نکات کلیدی

  • محتوای معنوی و اخلاقی مولانا بر الزامات خشک فقهی تقدم دارد.
  • جوانمردی و ایثار خواجه حتی فراتر از حدود وصیت در فقه اسلامی است.
  • این بیت نمادی از شفقت عمیق و پیش‌بینی نسبت به نیاز دیگران است.
  • مولانا با تأکید بر عدم بازپس‌گیری هدیه، به اخلاق بی‌قید و شرط در بخشش اشاره می‌کند.

Sources: d6-s78 · 46:00 d6-s78 · 47:22 d6-s78 · 01:01:17

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.