لوستل دفتر ۶ د خواجه لخوا په خوب کې هغه پای مرستندوی ته د هغه ملګري د پورونو مقدار ویل، چې راغلی وو او د هغه سپینو زرو د پټولو ځای ورښودل او وارثانو ته پیغام ورکول، چې هیڅکله یې ډیر ونه ګوري او هیڅ یې بیرته وانه خلي او که څه هم هغه هیڅ یو یې ونه مني یا ځینې یې ونه مني، هلته یې پریږدي، ترڅو هر څوک چې وغواړي واخلي، ځکه چې ما له خدای سره قسمونه کړي دي، چې له هغه سپینو زرو څخه یوه دانه هم ماته او زما اړوند کسانو ته بیرته رانشي تر پایه بيت ۳۵۳۷

M6:3537 — خود اجل مهلت ندادم تا که من / خفیه بسپارم بدو در عدن

خود اجل مهلت ندادم تا که منخفیه بسپارم بدو در عدن
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3537

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خودِ مرگ به من فرصت نداد تا بتوانم / آن را پنهانی و در میان گوهرهای گران‌بها به او بسپارم. معنا: تاجر درگذشته افسوس می‌خورد که اجل، فرصت نداد تا جواهراتی را که برای پرداخت بدهی دوستش آماده کرده بود، شخصاً و پنهانی به او برساند.

شرح

این بیت از زبان تاجری سخاوتمند است که در رؤیایی صادقه، وصیت ناتمام خود را به پایمردی بازگو می‌کند. او از مرگ گله دارد که فرصت نداد تا خود، پنهانی و با دست خویش، آن جواهراتی را که برای ادای قرض دوستش آماده کرده بود، به او بسپارد. از نگاه من، نکتهٔ کلیدی و درخشان در اینجا، تقابل ظریفی است که روایت مثنوی با احکام فقهی متعارف می‌یابد. چنانکه در فقه شیعه، و به گمان قوی در فقه اهل سنت نیز، شخص تنها می‌تواند دربارهٔ یک‌سوم از اموالش وصیت کند، آن هم پس از ادای دیون و واجبات. باقی اموال به ورثه تعلق دارد. اما این تاجر در رؤیا، تمام ثروت پنهان خود را وقف دوست وامدار خویش می‌کند و وصیت او از این حد فراتر می‌رود. من بر این باورم که مولانا در اینجا عامدانه، از چارچوب‌های سخت‌گیرانهٔ فقهی فراتر می‌رود تا بر ارزش‌های متعالی‌تری چون سخاوت بی‌حدوحصر، وفای به عهد، و کرامت انسانی تأکید کند. این گونه روایت‌ها، که در مثنوی کم نیستند، نشان از اولویت اخلاقیات و معنویات بر ظواهر شریعت در نگرش مولوی دارند. پنهان‌کاری در احسان ("خفیه بسپارم") نیز خود نکته‌ای اخلاقی است که مولانا بر آن پای می‌فشارد؛ اصرار بر عدم آشکار شدنِ بخشش، برای حفظ آبروی گیرنده. "عدن" در این بافت، اشاره به مروارید یا گوهری گران‌بهاست، که مولانا با این تعبیر، ارزش والای این بخشش را برجسته می‌کند و حسرت خواجه را از ناتمام ماندن این نیکی، عمیق‌تر می‌سازد.

نکات کلیدی

  • اولویت ارزش‌های اخلاقی بر قواعد فقهی در روایت مثنوی: مثنوی گاهی اوقات برای بیان درس‌های اخلاقی و معنوی، از چارچوب‌های فقهی متعارف فراتر می‌رود.
  • تجلی سخاوت بی‌دریغ: این بیت نمونه‌ای از نهایت سخاوت خواجه است که حتی در لحظه مرگ، نگران ادای دین دوستش است و می‌خواهد کمک پنهانی باشد.
  • پنهان‌کاری در احسان: اصرار خواجه بر «خفیه بسپارم»، بر ارزش اخلاقی پنهان‌کاری در نیکی‌کردن تأکید دارد، تا کرامت گیرنده حفظ شود.
  • محدودیت‌های اجل: مرگ می‌تواند مانع تحقق نیت‌های نیکوی دنیوی شود، حتی اگر فردی با سخاوت تمام، تدارک آن را دیده باشد.

Sources: d6-s78 · 47:22:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.