لوستل دفتر ۶ د هغه پاچا کیسه او د خپلو دریو زامنو ته یې وصیت کول، چې په دې سفر کې زما په هیوادونو کې فلان ځای داسې ترتیب کړئ او فلان ځای داسې نایبان وټاکئ، مګر خدای ته پام وکړئ، فلان کلا ته مه ځئ او شاوخوا یې مه ګرځئ بيت ۳۵۸۷

M6:3587 — چون شود چشمه ز بیماری علیل / خشک گردد برگ و شاخ آن نخیل

چون شود چشمه ز بیماری علیلخشک گردد برگ و شاخ آن نخیل
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3587

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون چشمه از بیماری رنجور شود، برگ و شاخ نخل نیز خشک می‌گردد.

معنا: این بیت با یک مثال ملموس نشان می‌دهد که چگونه سلامتی یک منبع حیاتی (چشمه) بر حیات و شادابی آنچه از آن تغذیه می‌کند (نخل) تأثیر مستقیم دارد. در اینجا، بیماری فرزند (چشمه) به پژمردگی والدین (نخل) منجر می‌شود و به وابستگی عمیق و غیرمادی میان آن‌ها اشاره دارد.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیش و پس از آن، قصد دارد چشمان ما را به «کاریزهای پنهان» و «راه‌های نهانی» بگشاید که عالم از طریق آنها جریان دارد و امور در این جهان به سامان می‌رسد. ما اغلب درگیر اسباب ظاهری و ملموس می‌شویم و از ریشه‌های نامرئی حیات غافل می‌مانیم. این «کوتاه‌بینی» و «کج‌بینی» است که مانع دیدن اتصال ژرف جان‌ها می‌شود.

این تمثیل پدر و فرزند یکی از روشن‌ترین بیان‌های این حقیقت است. نخل، نماد پدر و مادر است که قامتی راست و رشید دارد؛ اما حیات و شادابی‌اش به آبی وابسته است که از چشمه‌ای پنهان می‌رسد. این چشمه در اینجا فرزند است. حیات روحی پدر و مادر از فرزندشان آبیاری می‌شود، نه صرفاً از غذا و آب مادی. مولانا پیش‌تر در داستان قوت جبرئیل توضیح می‌دهد که تغذیه همیشه شکل مادی ندارد؛ جبرئیل با «دیدار خلاق ودود» قوت می‌گرفت. به همین قیاس، ابدال حق نیز قوت خود را «ز حق دان، نه ز طعام و ز طبق». این نکته‌ای کلیدی است: تغذیه معنوی، از جنس «دیدار» و «وصل» است، نه از جنس خوردنی‌های مادی.

حال اگر این چشمه، یعنی فرزند، دچار بیماری شود، آب حیات‌بخش او کاستی می‌گیرد یا خشک می‌شود. نتیجه بلافاصله در نخل آشکار می‌گردد: برگ‌ها و شاخه‌ها خشک می‌شوند. این تنها یک تبادل مادی نیست؛ پیوندی عمیق‌تر و جانی است که در آن، سلامت و شور زندگی یکی، بر دیگری اثر می‌گذارد. خشکی نخل خود آشکارا می‌گوید که «کز فرزندان شجر نم می‌کشید». این یعنی یک وابستگی حیاتی و پنهان میان این دو وجود داشته است که در زمان سلامتی فرزند آشکار نبوده، اما در بیماری او خود را عیان ساخته است. این تصویر ما را از یک رابطه یک‌سویه که فرزند صرفاً از والدین تغذیه می‌کند، فراتر می‌برد و یک رابطه متقابل و چندلایه را نشان می‌دهد که در آن، والدین نیز از حیات و شادابی فرزندان خود آب می‌کشند.

اینجاست که مولانا از این مثال خاص به یک اصل جهان‌شمول می‌رسد: «ای بسا کاریز پنهان همچنین / متصل با جانتان یا غافلین». چه بسیار قنات‌های زیرزمینی و نامرئی که در ژرفای هستی به جان‌های ما متصل‌اند و ما از وجودشان بی‌خبریم. این قنات‌ها همان مجاری پنهان رحمت، ارتباط، و تغذیه معنوی‌اند که زندگی ما را زیر و رو می‌کنند. این‌ها راه‌هایی هستند که از دسترس حس و عقل ظاهربین ما دور مانده‌اند، اما واقعیتی عمیق و تأثیرگذار دارند. درست مانند قنات‌های قدیمی که با هزاران زحمت و از جان‌گذشتگی مقنی‌ها در دل زمین کنده می‌شدند تا قطره‌قطره آب حیات را از بن کوه‌ها به دشت‌های تشنه برسانند، اما امروز ما اغلب آنها را نادیده گرفته‌ایم. مولانا از ما می‌خواهد که «چشم محصور و منحصر در این اسباب ظاهری» نداشته باشیم و به «باورتان بیاید» که چنین شبکه‌هایی از حیات و مرگ، بیماری و سلامت، و پژمردگی و شادابی، نه از طریق روابط آشکار، که از طریق همین «کاریزهای پنهان» جریان دارند. این نگاه، به تمام هستی روحی و جنبشی تازه می‌بخشد، و آن را به یک «دریای مواج معارف» تبدیل می‌کند که همه اجزایش با «نور» و «دم» و «آب» بی‌صورت، اما واقعی، به هم پیوسته‌اند.

نکات کلیدی

  • جهان دارای «کاریزهای پنهان» و «راه‌های نهانی» است که امور از طریق آنها جریان می‌یابد و چشم ظاهربین ما از درک آنها عاجز است.
  • تغذیه روحانی و معنوی، از جنس دیدار و وصل است و شکل مادی و ظاهری ندارد؛ مانند قوت جبرئیل از «دیدار خلاق ودود».
  • سلامت و شادابی وجودی ما می‌تواند به‌طور عمیق و غیرمادی به سلامتی دیگر جان‌ها وابسته باشد؛ مانند وابستگی نخل به چشمه فرزند.
  • این بیت به اهمیت روابط متقابل و پنهان میان انسان‌ها، حتی در سطوح ناخودآگاه، اشاره دارد که زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
  • غفلت از این مجاری پنهان، موجب کج‌بینی و درک ناقص از حقیقت روابط و نظام هستی می‌شود.

Sources: d6-s79 · 19:45:15 d6-s79 · 21:03:13 d6-s79 · 24:03:33

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.