لوستل دفتر ۶ له پاچا سره له خدای پامانۍ وروسته د شهزاده ګانو په پلارني هیوادونو کې روانیدل او د پاچا لخوا د خدای پامانۍ په وخت کې د وصیت بیا تکرار تر پایه بيت ۳۶۳۲

M6:3632 — غیر آن یک قلعه نامش هش‌ربا / تنگ آرد بر کله‌داران قبا

غیر آن یک قلعه نامش هش‌رباتنگ آرد بر کله‌داران قبا
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3632

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: جز آن یک قلعه که نامش هوش‌رباست، عرصه را بر کله‌داران و صاحبان عقل تنگ خواهد آورد. معنا: این بیت به قلعه‌ای ممنوعه اشاره دارد که نامش «هوش‌ربا» است و ورود به آن، کار صاحبان اندیشه و تاجداران را دشوار و مجال خردورزی را بر ایشان تنگ می‌سازد.

شرح

این بیت، از جمله وصایای پدر به سه فرزند خویش است در داستان شاه و شاهزادگان، که مولانا در دفتر ششم مثنوی آورده است. شاه به پسرانش هشدار می‌دهد که به همه جای ملک او می‌توانند بروند، جز یک قلعهٔ مشخص. این قلعه دارای دو نام است: یکی «هوش‌ربا» و دیگری «ذات الصور». «هوش‌ربا» نامی است که به ماهیت فریبنده و عقل‌زدایندهٔ این قلعه اشاره دارد. یعنی هر کس که پای در آن نهد، هوش و خرد او ربوده می‌شود و قوّهٔ مدبّره‌اش به تعطیلی کشیده می‌شود. در نتیجه، داوری‌ها و قضاوت‌هایی خواهد کرد که چه بسا به سود او نباشد و او را به گمراهی کشاند. نام دیگر این قلعه، «ذات الصور» است؛ یعنی قلعه‌ای که پر از صورت‌ها و نقش‌هاست. مولانا در ادامهٔ داستان توضیح می‌دهد که این قلعه از هر سو، چه دیوارها و چه سقف و کف، پر از تمثال و نگار است. این تمثال‌ها و صورت‌ها، انسان را چنان در خود غرق می‌کنند که دیگر جایی برای تأمل و خردورزی نمی‌ماند. عبارت «تنگ آرد بر کله‌داران قبا» کنایه از این است که این قلعه، عرصه را بر صاحبان عقل و اندیشه و تدبیر (که با «کله‌داران» و تاجداران نمادینه شده‌اند) تنگ می‌کند. یعنی این‌گونه نیست که این قلعه فقط بر افراد عامی اثر بگذارد؛ بلکه حتی افراد صاحب تاج و تدبیر نیز در برابر فریبندگی آن، آسیب‌پذیرند و لباس تدبیر و خرد بر تنشان تنگ می‌آید و دیگر نمی‌توانند به درستی عمل کنند. مولانا برای روشن‌تر شدن این تمثیل، از داستان زلیخا و یوسف بهره می‌گیرد. همان‌گونه که زلیخا برای فریفتن یوسف، حجره‌اش را پر از تصاویر خود کرده بود تا یوسف در هر سو که نگاه می‌کند، زلیخا را ببیند و ناچار به او نظر کند، این قلعهٔ ذات الصور نیز با نقش و نگارهای فریبنده‌اش، عقل و هوش را می‌رباید و راه گریز را بر بیننده می‌بندد. این تمثیل، در واقع رمزی است برای دنیا و جلوه‌های فریبندهٔ آن که هوش از سر مردمان می‌رباید و آنان را در دام خود گرفتار می‌سازد. شاه در اینجا، گویی نقش حق‌تعالی را ایفا می‌کند که بندگان خود را از غرق شدن در فریب دنیا برحذر می‌دارد، اما انسان‌ها همچون این پسران، غالباً به این هشدار گوش نمی‌دهند. این قلعه، همان «نفس امّاره» و «دنیای مادی» است که صور و شهوات آن، هوش و خرد را بر باد می‌دهد و عرصه را بر آنان که داعیهٔ پادشاهی روح بر کالبد را دارند، تنگ می‌آورد.

نکات کلیدی

  • قلعهٔ «هوش‌ربا» و «ذات الصور» نمادی از دنیا و نفس امّاره است.
  • جلوه‌های فریبندهٔ دنیا، هوش و خرد را می‌رباید و قوهٔ تدبیر را تعطیل می‌کند.
  • این قلعه نه تنها بر عوام، که بر «کله‌داران» (صاحبان عقل و تاج) نیز اثر می‌گذارد و عرصه را بر آنها تنگ می‌کند.
  • تمثیل زلیخا و یوسف، کارکرد فریبا و همه‌جانبهٔ این قلعه را روشن می‌سازد.
  • هشدار شاه، تلویحاً هشدار حق‌تعالی به بندگان برای پرهیز از فریب دنیاست.

Sources: d6-s80 · 01:00:09 d6-s80 · 00:09:14

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.