لوستل دفتر ۶ د سلطان د زامنو تګ په دې حکم چې انسان پر هغه څه حریص دی چې منع شوی وي. موږ خپله بنده ګي وښودله، مګر ستاسو بد خوی بنده ګي نه پوهیده، چې د هغه منع شوي کلا په لور لاړل او د پلار ټول وصیتونه او نصیحتونه یې تر پښو لاندې کړل، ترڅو د بلا په څاه کې وغورځیدل او هغوی ته ویل کیدل: ایا تاسو ته نذیر نه و راغلی؟ هغوی ژړل او پښیمانه وو، ویل یې: که موږ اوریدلي وای یا عقل مو درلودلی وای، د دوزخ له خلکو څخه نه وای بيت ۳۷۱۶

M6:3716 — نوحه را صورت ضرر بی‌صورتست / دست خایند از ضرر کش نیست دست

نوحه را صورت ضرر بی‌صورتستدست خایند از ضرر کش نیست دست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3716

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنچه به شکل نوحه درمی‌آید، در واقع صورتی از ضررِ بی‌صورت است؛ مردم از دستِ این ضرر بی‌دست، دست خویش می‌گزند. معنا: این بیت بیان می‌کند که ضرر و زیان، که ذاتاً بی‌صورت و نامرئی است، از طریق ناله و نوحه صورتی محسوس پیدا می‌کند؛ تا جایی که انسان‌ها در مواجهه با این ضرر ناملموس، به نشانه‌ی حسرت و پشیمانی دست‌های خود را می‌گزند.

شرح

این بیت، یکی از ظریف‌ترین و در عین حال دشوارترین مباحث مثنوی، یعنی نسبت میان «صورت» و «بی‌صورتی» را پیش می‌کشد. مولانا در اینجا با مثالی بظاهر ساده، می‌خواهد حقیقت سترگی را بنمایاند: چگونه امر بی‌صورت، در عالم باصورت جلوه می‌کند و خود را می‌نمایاند. می‌فرماید که ضرر و زیان، از آن مفاهیم و واقعیات بی‌صورتی است که شکل و شمایل مادی ندارد؛ شما نمی‌توانید ضرر را نقاشی کنید یا با چشم ببینید. اما همین ضرر بی‌صورت، وقتی به شکل نوحه و ناله و زاری درمی‌آید، صورتی پیدا می‌کند و برای ما محسوس و ملموس می‌شود. نوحه و ناله، صورت ظاهری و طبیعی آن ضرر باطنی است.

نیم‌بیت دوم، با طنزی ظریف، این مفهوم را کامل می‌کند: «دست خایند از ضرر کش نیست دست». مردم از شدت حسرت و پشیمانی و رنج ناشی از ضرر، دست خود را می‌گزند. این در حالی است که ضرر، دستی ندارد که خود آسیب‌زننده باشد. اینجا مولانا به کنایه می‌گوید که واکنش ظاهری ما به رنجی بی‌صورت، خود صورتی تازه به این رنج می‌بخشد و آن را در قالب رفتاری جسمانی متجلی می‌سازد.

اما نکته‌ی کلیدی که خود مولانا بلافاصله پس از این بیت به آن اشاره می‌کند و از نگاه من بی‌نهایت مهم است، این است که او می‌گوید: «این مثل نالایق است ای مستدل / حیله تفهیم را جهدالمقل». یعنی مولانا خودش به نابسندگی و ناتمامی این مثال اذعان دارد. او تصدیق می‌کند که مثال‌های او، هیچ‌گاه به قامت آن حقیقت والا که قصد بیانش را دارد، نمی‌رسند. این اعتراف، شاهدی‌ست بر محدودیت ذاتی زبان و تمثیل در بیان حقایق قدسی و عرفانی. مولانا بارها در مثنوی به این تنگنا اشاره می‌کند که: «این مثل آمد رکیف و بی‌ورود، لیک در محسوس از این بهتر نبود». گویی او مجبور است با «حیله تفهیم» و «جهدالمقل» (یعنی نهایت تلاش در عین اقرار به کمبود) مفاهیم بلند را در ظرف‌های کوچک و ناکافی کلمات و مثال‌ها بریزد. وظیفه‌ی ما به عنوان خواننده نیز همین‌جاست که از این مثال‌ها، پلی به آن بی‌صورت بسازیم، نه اینکه در خود صورت متوقف شویم و حقیقت را به همین اندازه محدود کنیم.

نکات کلیدی

  • اصل بی‌صورت و جلوه‌ی باصورت: ضرر، که خود بی‌شکل است، در قالب نوحه صورتی محسوس می‌یابد.
  • خودانتقادی مولانا: او خود این مثال را «نالایق» می‌داند و به محدودیت زبان در بیان حقایق اذعان می‌کند.
  • جبران نارسایی زبان: تمثیل و مثال، «حیله تفهیم» برای رساندن حقایق والا به ذهن مخاطب است.
  • طنزی نهفته: واکنش‌های فیزیکی انسان به رنج‌های بی‌صورت، صورتی جدید به آن رنج می‌بخشد.
  • تجلی اسماء الهی: همانند صفات بی‌صورت الهی که در عالم صورت و طبیعت جلوه می‌کنند.

Sources: d6-s83 · 07:43:00 d6-s83 · 09:21:00 d6-s83 · 11:36:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.