لوستل› دفتر ۶› د بخارا د صدر جهان کیسه، چې هر سوالګر چې په ژبه یې له عامه صدقې څخه غوښتنه کوله، بې دریغه محروم کیده او هغه عالم درویش د هیرولو او ډیر حرص او بیړه له امله په ژبه د صدر جهان په موکب کې له هغه څخه غوښتنه وکړه، هغه یې مخ واړاوه او هغه هره ورځ نوې حیلې جوړولې او کله یې خپل ځان ښځه کاوه، د چادر لاندې او کله یې ړوند کاوه او خپلې سترګې او مخ یې تړلي وو، په فراست یې پیژندل تر پایه› بيت ۳۸۰۵

M6:3805 — روز دیگر بر تهی‌دستان عام / روز دیگر بر گرفتاران وام

روز دیگر بر تهی‌دستان عامروز دیگر بر گرفتاران وام
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3805

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روزی دیگر نوبت کمک‌رسانی به تهی‌دستان عام می‌رسید، و روزی دیگر به کسانی که گرفتار پرداخت وام بودند. معنا: این بیت، ادامهٔ توصیف بخشندگی خواجهٔ بخاراست که هر روز به گروهی خاص از نیازمندان، از جمله تهی‌دستان عادی و بدهکاران، بی‌چشمداشت عطا می‌کرد.

شرح

این بیت، پرده‌ای دیگر از تصویر خواجهٔ بزرگوار بخارا را می‌گشاید که مولانا از او به عنوان نمونه‌ای از بخشش الهی یاد می‌کند. خواجه هر روز به گروهی خاص از نیازمندان عطا می‌کرد، و اینجا می‌بینیم که «تهی‌دستان عام» و «گرفتاران وام» نیز از الطاف او بی‌نصیب نمی‌ماندند. این گسترهٔ بخشش، نکته‌ای کلیدی دارد: کرم او محدود به دسته‌ای خاص یا نوعی معین از فقر نیست؛ بلکه شامل همهٔ نیازهای بشری می‌شود. او به همگان، با وجود و با نبودِ آگاهی‌شان از علت اصلی این عطایا، روزی می‌رساند.

مولانا این نوع بخشش را با تابش خورشید و ماه مقایسه می‌کند که بی‌هیچ چشمداشتی نور و گرما می‌دهند. همان‌طور که قبلاً گفته‌ام، این «پاک‌بازی» یعنی خالصانه بخشیدن و منتظر بازگشت و پاداش نبودن، دقیقاً خوی حق تعالی و کمال انسانِ عارف است. خورشید بدون محاسبه می‌تابد، شک نمی‌کند و در کار خود تردید نمی‌ورزد؛ این نمادی از فناست، که نورافشانی‌اش سرانجام به نیست‌شدن و سیاهی می‌انجامد – و این همان «فنا» است که غایت کمال یک سالک است. خواجه نیز با چنین روحیه‌ای می‌بخشید، بی آنکه از کسی توقعی داشته باشد یا حتی بگذارد که با زبان، زر بخواهند؛ این سکوتِ در دریافت، درسِ بزرگی است که حتی پیامبر (ص) فرمودند: «من صمت منکم نجا». خاموشی و تسلیم در برابر رزّاقِ حقیقی، راه دریافت است، نه زبانِ سؤال و طمع.

در همین حکایت، نمونه‌ای نادر را می‌بینیم که پیری می‌آید و با جسارت، خواجه را به خاطر بخشش‌هایش که می‌خواهد هم دنیای او را پر از اعتبار کند و هم آخرتش را با این اعمال بخرد، به طمع متهم می‌کند. این پیر، خود، پرده از روی این حقیقت برمی‌دارد که گاهی بخشش‌های ظاهری، نه از سر «پاک‌بازی» و «بی‌علتی»، بلکه از روی طمع به جمع‌آوری سود دنیا و آخرت است. مولانا به ما می‌آموزد که بخشش راستین، آن است که از هرگونه محاسبه و معامله‌ای عاری باشد؛ این تجلی همان «بی‌صورتی» است که جهان باصورت از بی‌صورت بیرون آمده است. جان، اصل است و بدن فرع؛ بخشش خواجه نیز از جان سرچشمه می‌گرفت، نه از حسابگری‌های بدنی و دنیوی. عطای او، بسان غذای عاشقان بود که هر روز گروهی را سیراب می‌کرد، بی‌آنکه خود را به بند زمان و مکان و یا جنس خاصی از افراد محدود کند.

نکات کلیدی

  • بخشش بی‌منت خواجه نمونه‌ای از کرم الهی و «پاک‌بازی» است که هیچ توقعی از گیرنده ندارد.
  • تهی‌دستان عام و گرفتاران وام نمادی از گسترهٔ بی‌حد و مرز نیازهای بشری و کرم الهی هستند.
  • مولانا این بخشش را به خورشید و ماه تشبیه می‌کند که نور و گرما را بی‌هیچ چشمداشت و محاسبه‌ای ارزانی می‌دارند.
  • این شیوهٔ بخشش، مظهر «فنا» است که در آن دهنده تمام هستی خود را می‌دهد و به نیستیِ خود نزدیک می‌شود.
  • عطای خواجه از طمع بری است و با سکوت گیرنده همراه می‌شود، که بر اهمیت «من صمت نجا» (سکوت موجب نجات است) تأکید دارد.

Sources: d6-s85 · 00:15:40 d6-s85 · 00:21:57 d6-s85 · 00:26:50

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.