لوستل دفتر ۶ په چین کې د پټ اوسیدو وروسته په پلازمینې ښار کې او د اوږدې مودې بې صبري وروسته د مشر ورور بې صبري، چې زه لاړم، خدای پامان، خپل ځان پاچا ته وړاندې کوم، مګر قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی، بیا یا پښې مې هدف او مراد ته ورسولې، یا سر مې کیږدم لکه زړه له لاسه ورکړی په هغه ځای کې او د هغه د وروڼو نصیحت ورته ګټه ونه کړه. (یا عاذل العاشقین دع فئة اضلها الله کیف ترشدها) تر پایه بيت ۴۱۲۵

M6:4125 — از هوا شد سوی بالا او بسی / لیک بر گردون نپرد کرکسی

از هوا شد سوی بالا او بسیلیک بر گردون نپرد کرکسی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4125

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او (نمرود) به قصد بالا رفتن، بسیار به آسمان رفت؛ اما کرکس به سپهر (گردون) نمی‌رسد و پرواز نمی‌کند. معنا: این بیت اشاره دارد به محدودیت ابزار مادی و خودسری در دستیابی به حقایق متعالی؛ کسی که می‌پندارد با وسایل فیزیکی می‌تواند به عالم معنا راه یابد، در اشتباه است، چرا که کرکس (ابزار مادی) هرگز به گردون (عالم غیب) نمی‌رسد.

شرح

این بیت، پرده از خطایی بنیادین برمی‌دارد که در مسیر سالکانِ حقیقت، یا آنان که خود را سالک می‌پندارند، رخ می‌دهد. مولانا در اینجا با داستان نمرود – که به روایت حکایات، برای یافتن خدای ابراهیم تخت خود را با کرکس‌ها به آسمان فرستاد – این درک غلط را به چالش می‌کشد. نمرودِ «گران‌جان» و «سنگین‌طبع»، در غرور و خودبینی، گمان می‌کند که با ابزار حیوانی و فیزیکی می‌تواند بر راز هستی و حقیقت الهی دست یابد. مولانا قاطعانه می‌فرماید که هر قدر هم بالا برود، این کرکسِ مادی هرگز به «گردون» و سپهرهای علوی راهی نخواهد یافت.

من این را بارها گفته‌ام که این بیت نه تنها نقدی بر نمرود و خودسری اوست، بلکه انتقادی است صریح به هرگونه تلاش مادی‌گرایانه برای درک حقیقت ماورایی. همانند نمرود که خدای ابراهیم را در آسمان‌ها می‌جست، دانشمندانی را داریم که به آسمان می‌روند و می‌گویند خدا را نیافتیم، یا فیزیولوژیستی که می‌گوید تا روح را زیر تیغ جراحی نبینم، به آن ایمان نمی‌آورم. اینها همه مصادیق «از هوا شد سوی بالا او بسی / لیک بر گردون نپرد کرکسی» هستند. آنها چیزی را در جایی می‌جویند که در آنجا نیست، مثل داستان ملانصرالدین که پول گمشده‌اش را در کوچه می‌گشت چون آنجا روشن بود، در حالی که پول در خانه تاریکش گم شده بود. حقیقت این است که دسترسی ما به ابزارهای فیزیکی، ما را به توهم نمی‌اندازد که هر آنچه هست، باید با این ابزارها قابل کشف باشد.

این بیت، در بافتار کلان‌تر مثنوی، اهمیت «پیر رشاد» را برجسته می‌کند. نمرود بی‌«پیر»، در واقع بی‌«نردبان آسمان» است. او نردبان خود را از ابزار حیوانی می‌سازد، نه از راهنمایی انسانِ پخته‌ای که خود این سفر را پیموده است. سفر روحانی و عقلی و قلبی، با سفر مکانی متفاوت است. دل ما می‌تواند بی‌«زاد و راحله» به شرق و غرب سفر کند، در خواب می‌توانیم دورترین شهرها را سیر کنیم. سفر الی‌الله نیز از همین جنس است؛ نه با کرکس، نه با موشک، که با دل و عقل و هدایت یک «پیر» که خود این راه را رفته است. این همان «شرط تسلیم» است که مولانا بر آن تأکید دارد، در مقابل خودسری و «ترک‌تاز»ی که نمرود نشان می‌دهد. آدمی باید بداند که در امور معنوی به راهنما و استاد نیاز دارد، و عقل تاجرصفت که به دنبال سود و زیان ظاهری است، برای شناخت سعادت نهایی و راه متافیزیک ساخته نشده است. خودخواهی و «هوا» انسان را گمراه می‌کند و از حقیقت «اغتراب» می‌آورد – بیگانگی از خود حقیقی که فراتر از تن خاکی است.

نکات کلیدی

  • حقیقت وجودی را نمی‌توان با ابزار مادی و حواس ظاهری درک کرد.
  • خودسری و تکیه بر توانایی‌های جسمانی، در مسیر شناخت حقایق غیبی، رهزن و بی‌نتیجه است.
  • سفر به سوی حق، سفری روحانی، عقلی و قلبی است، نه یک حرکت مکانی و فیزیکی.
  • مولانا با نقد نمرود، نگاه مادی‌گرایانه‌ای را رد می‌کند که خدا یا روح را با وسایل علمی می‌جویند و چون نمی‌یابند، منکر می‌شوند.
  • برای صعود معنوی، همچون نردبان آسمان، به راهنمایی «پیر رشاد» نیازمندیم، نه به تلاش‌های بی‌اساس.
  • انسان در این مسیر نباید به دنبال «پیر گردون» (کسی که فقط از سال و ماه پیر شده) باشد، بلکه «پیر رشاد» (کسی که در راه رشد و ارشاد پخته شده) را بجوید.

Sources: d6-s92 · 17:33:14 d6-s92 · 19:30:38 d6-s92 · 28:38:48

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.