لوستل دفتر ۶ د امیرانو لخوا په جبري شبهې سره د هغه حجت دفاع او د شاه لخوا دوی ته ځواب ورکول بيت ۴۱۸

M6:418 — در چه کردی جهد کان وا تو نگشت / تو چه کاریدی که نامد ریع کشت

در چه کردی جهد کان وا تو نگشتتو چه کاریدی که نامد ریع کشت
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:418

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو کجا تلاشی کردی که نتیجه‌اش به تو بازنگشت؟ چه چیزی را کِشتی کردی که محصولش به عمل نیامد؟ معنا: این بیت با لحنی پرسش‌گرانه و قاطع بیان می‌کند که هر کوشش و فعالیتی، نیک یا بد، بی‌درنگ و بدون تردید نتیجه‌ای مستقیم برای انجام‌دهندهٔ آن دارد و هیچ عملی بدون پیامد نخواهد بود.

شرح

این بیت کلیدی، در دفتری متأخر از مثنوی، یعنی دفتر ششم، جای گرفته و اوج دیدگاه مولانا را دربارهٔ مسئلهٔ پرمناقشهٔ اختیار و جبر به نمایش می‌گذارد. مولانا در این دوره از حیات فکری خود، آشکارا بر کفهٔ اختیار سنگینی می‌کند و بر نقش بی‌بدیل انسان در رقم‌زدن سرنوشت خویش تأکید می‌ورزد. این سخن، پاسخی است صریح به کسانی که اعمال خود را بر قضا و قدر یا بخت و شانس حواله می‌دهند.

من بارها گفته‌ام که مولانا، در مقایسه با ابلیس که گناه خود را به اغوای الهی نسبت داد و گفت: «اغویتنی»، شیوهٔ آدم را ارج می‌نهد که با ندامت گفت: «انا ظلمنا نفسنا» (ما بر خود ستم کردیم). این تفاوت بنیادین در رویکرد به مسئولیت، جوهر اختیار را هویدا می‌سازد. مولانا صراحتاً می‌فرماید که هم «قضا حق است و جهد بنده حق»؛ یعنی هم تقدیر الهی وجود دارد و هم تلاش و کوشش انسان، و باید هر دو را با دو چشم نگریست، نه چون ابلیس «یک‌چشمی» (اعور) عمل کرد.

یکی از قوی‌ترین دلایل مولانا برای اثبات اختیار، پدیده‌ای به نام «تردد» یا همان تردید و دودلی است. انسان در مواجهه با دو یا چند راه، دچار تردید می‌شود که کدام را برگزیند. این تردد، نشانهٔ بارز وجود «قدرت» و «اختیار» است. شما در مورد کاری که نمی‌توانید انجام دهید، هرگز دچار تردید نمی‌شوید؛ مثلاً کسی نمی‌پرسد که «بالا بپرم یا به قعر دریا روم؟» زیرا می‌داند هیچ‌یک از اینها در توان او نیست. تردید فقط در ساحت کارهای ممکن و اختیاری رخ می‌دهد، و این خود گواه روشن قدرت انتخاب ماست.

بیت مورد بحث، همین منطق را با مثال‌هایی از زندگی روزمره تقویت می‌کند. «در چه کردی جهد کان وا تو نگشت؟ تو چه کاریدی که نامد ریع کشت؟» اینها پرسش‌های رتوریک و تأکیدی هستند که پاسخشان در ذاتشان نهفته است: «هیچ!» یعنی هیچ تلاشی نیست که نتیجه‌ای برای تو نداشته باشد و هیچ کِشتی نیست که محصولی به بار نیاورد. عمل انسان، مانند فرزندی است که از جان و تن او زاده می‌شود و «همچو فرزندت بگیرد دامنت». این همان چیزی است که من آن را «جزای ذاتی اعمال» می‌نامم؛ نتیجهٔ هر فعل، نه پاداشی قراردادی و از بیرون، بلکه ثمره‌ای است که از ذات خود آن فعل برمی‌خیزد.

بدین ترتیب، مولانا، اندیشیدن به «بخت» و «شانس» را عملی زیان‌بار می‌داند که چشم انسان را «احول» (لوچ) می‌کند و او را «کاهل» و تنبل می‌سازد. او جوانمردان را فرامی‌خواند که «متهم کن نفس خود را ای فتا / متهم کم کن جزای عدل را»؛ یعنی همواره نفس خود را مسئول اعمالش بدانند و از سرزنش عدل الهی یا حواله‌کردن گناه به دیگران دست بردارند. پشیمانی و توبه، که خود تجلی اختیار است، از همین دیدگاه نشأت می‌گیرد؛ چراکه اگر انسان مختار نبود، توبه و استغفار بی‌معنا می‌شد. انکار اختیار، به معنای انکار «خویشتن» است؛ اگر ما فاعلی مختار نباشیم، پس «من»ی در میان نیست و ما فقط گذرگاهی برای عوامل بیرونی بوده‌ایم. اما مولانا می‌گوید که «اثبات خود، اثبات اختیار است.»

نکات کلیدی

  • مولانا در دفتر ششم مثنوی، قاطعانه بر اختیار انسان و مسئولیت او در قبال اعمالش تأکید می‌کند.
  • تردید و دودلی در انتخاب بین گزینه‌ها، از قوی‌ترین نشانه‌های وجود ارادهٔ آزاد در انسان است.
  • هر کوشش و هر عملی، بی‌گمان و بی‌تأخیر، نتیجه‌ای مستقیم و متناسب برای انجام‌دهندهٔ آن در پی دارد.
  • برخلاف ابلیس، انسان باید مسئولیت اعمال خود را بپذیرد و نفس خود را متهم بداند، نه بخت و قضا را.
  • «جزای ذاتی اعمال» به این معناست که پیامد هر عمل، از درون خود آن عمل برمی‌خیزد، نه از یک داوری بیرونی.
  • انکار اختیار به مثابه انکار «خویشتن» است؛ زیرا با پذیرش «خود»، سهمی در فاعلیت و مسئولیت می‌پذیریم.

Sources: d6-s10 · 00:28:38 d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:33:00 d6-s10 · 00:35:06 d6-s10 · 00:38:00 d6-s10 · 00:41:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.