لوستل دفتر ۶ د هغه سړي خوشاله او هدف موندلي بیرته راستنیدل او د خدای شکر کول او سجده کول او د خدای د اشاراتو په عجائباتو او د هغو په داسې ډول کې د هغو د تاویلاتو په څرګندیدو کې حیران پاتې کیدل، چې هیڅ عقل او پوهه ورته نه رسیږي بيت ۴۳۵۹

M6:4359 — نیست مخفی وصل اندر پرورش / ساحران را وصل داد او در برش

نیست مخفی وصل اندر پرورشساحران را وصل داد او در برش
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4359

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اتصال به حق در طریق پروراندن و شکوفایی پنهان نیست؛ بلکه او ساحران را نیز در آغوش خویش جای داد و وصل بخشید. معنا: این بیت بیان می‌کند که راه رسیدن به حق تعالی نه پنهان است و نه دشوار، بلکه خداوند با لطف پنهان خویش حتی کسانی را که در ابتدا بر خطا بوده‌اند، همچون ساحران فرعون، به آغوش وصل خود می‌پذیرد.

شرح

این بیت، از آن ابیاتی است که عمق نگاه مولانا را به حکمت الهی و چگونگی کارکرد لطف پروردگار آشکار می‌کند. می‌دانید که مولانا سراپا «لطف‌بین» است؛ جهانی که او می‌بیند، جهانی است که از کژی و نقص مبراست. اگر کژی‌ای هم هست، از چشم ماست، نه از جهان. بر این اساس، خطا و گناه نیز از دایرهٔ این لطف خفی بیرون نیست.

بیت پیش از این (M6:4358) بیان می‌کند که «نیست مخفی در نماز آن مکرمت / در گنه خلعت نهد آن مغفرت». این مقدمهٔ فهم بیت مورد بحث ماست. معلوم است که نماز، عبادتی است که پاداش و کرامت آشکار دارد. کسی تعجب نمی‌کند اگر خداوند به نمازگزار پاداش دهد. اما نکته اینجاست که پروردگار گاهی در خودِ گناه، «خلعت مغفرت» را می‌نشاند. این یعنی چه؟ یعنی گناه، اگر منجر به توبه و پشیمانی حقیقی شود، نه تنها پاک می‌شود، بلکه می‌تواند سکوی پرتابی برای ارتقای روحی باشد؛ کرامتی که به گناه‌نکرده‌ها نمی‌دهند. «مستحق کرامت گناهکارانند»، چه در حدیث و چه در زبان حافظ آمده است. گناهی که دل را بسوزاند و ندامت بیاورد، خود عین توبه است و انسان را به جایی می‌رساند که پیش از گناه در آن مقام نبوده است. گویی خداوند سیئات را نه فقط محو، بلکه «بدل به حسنات» می‌کند. مولانا خود می‌فرماید: «بس خجسته معصیت کان کرد مرد»؛ معصیتی که با توبه همراه شود، مبارک است و برکات عظیمی با خود می‌آورد.

در همین سیاق، این بیت تأکید می‌کند که «نیست مخفی وصل اندر پرورش». یعنی راهِ وصول به حق، پیچیده و پنهانی نیست. حتی در مسیر تربیت و پرورش معنوی، عنایت الهی آشکار است. پس چگونه است که گاهی گناهکاران به وصل می‌رسند؟ پاسخ در مصداقی است که مولانا می‌آورد: «ساحران را وصل داد او در برش». داستان ساحران فرعون مشهور است. آنها در ابتدا با موسی (ع) معارضه کردند، اما وقتی معجزهٔ حقیقی را دیدند، یک‌باره از خطای خویش بازگشتند، ایمان آوردند و با شجاعت در برابر فرعون ایستادند و جان خود را فدا کردند. اینها با اینکه پیشهٔشان سحر بود و در ابتدا در مقام مخالفت با پیامبر خدا قرار داشتند، اما چون ندامتی حقیقی بر دلشان نشست و با توبه و ایمان به سوی حق بازگشتند، خداوند نه تنها آنها را بخشید، بلکه «در برش» یعنی در آغوش رحمت و وصل خویش جای داد. این همان «لطف خفی» الهی است که پادزهر را در درون زهر می‌نشاند. "گاهی ضلالت‌ها مقدمه هدایت است، در دل کفر آمده‌ام تا که به ایمان برسم." این آموزهٔ عمیق مولاناست که گمراهیِ صادقانه می‌تواند خودِ راه یافتگی باشد، و تلاش‌های ما برای یافتن، اگر با خلوص نیت همراه باشد، حتی اگر مسیر ظاهراً اشتباهی را بپیماید، به مقصد حقیقی ختم خواهد شد. امام علی (ع) می‌فرمایند: «عرفت الله بفسخ العزائم و نقض الهمم»؛ خداوند را با گسستن عزم‌ها و شکستن همت‌ها شناختم. یعنی خدا گاهی قصد و نیت و تلاش ما را – با اینکه ظاهراً به خیر است – می‌گسلد تا از راهی دیگر، و غالباً از درون خودِ خطا، ما را به حکمت خویش رهنمون شود. اینجاست که انسان درمی‌یابد که حق هرگز از او دور نیست؛ حتی آنجا که گمان می‌کند راه را گم کرده است، دستِ لطف الهی در کار است.

نکات کلیدی

  • لطف الهی حتی در دل گناه و خطا نیز جاری است، مشروط بر پشیمانی و توبهٔ حقیقی.
  • توبه نه تنها گناه را پاک می‌کند، بلکه می‌تواند پله‌ای برای ارتقای روحی و رسیدن به مقامی بالاتر باشد که پیش از گناه میسر نبود.
  • وصل و اتصال به حق امری پنهان یا بسیار دشوار نیست؛ خداوند حتی به کسانی که در ابتدا مخالف بوده‌اند، فرصت وصل می‌بخشد.
  • مسیری که از دید ما گمراهی است، گاهی با حکمت الهی به راهی برای رشد و هدایت تبدیل می‌شود.
  • داستان ساحران فرعون نمونه‌ای بارز از تبدیل خطا به راه وصل و تجلی لطف خفی الهی است.

Sources: d6-s96 · 21:11:32 d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 22:00:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.