لوستل دفتر ۶ د هغه سړي خوشاله او هدف موندلي بیرته راستنیدل او د خدای شکر کول او سجده کول او د خدای د اشاراتو په عجائباتو او د هغو په داسې ډول کې د هغو د تاویلاتو په څرګندیدو کې حیران پاتې کیدل، چې هیڅ عقل او پوهه ورته نه رسیږي بيت ۴۳۶۴

M6:4364 — آن امیر از مکر بر عیسی تند / عیسی اندر خانه رو پنهان کند

آن امیر از مکر بر عیسی تندعیسی اندر خانه رو پنهان کند
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4364

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن امیر از سر مکر بر عیسی خشم گرفت و او را پیگیری کرد؛ عیسی نیز خود را در خانه پنهان ساخت. معنا: این بیت نشان می‌دهد که چگونه ظاهری از مکر و آزار دشمن، می‌تواند با تدبیر الهی به گشایشی غیرمنتظره و متعالی منجر شود، آن‌چنان که در داستان عیسی (ع) شاهدیم.

شرح

این بیت، از ظریف‌ترین و عمیق‌ترین بیان‌های مولانا از مفهوم «مکر الهی» و «لطف خفی» است. من همیشه بر این نکته تأکید کرده‌ام که نباید ظاهرِ رخدادها ما را بفریبد. آنچه از منظر ما شر، ناکامی یا تندی و مکر به نظر می‌رسد، در کارگاه خداوند می‌تواند نردبانی برای صعود، و مقدمه‌ای برای لطف و پیروزی باشد. درست همان‌طور که گاهی ضلالت‌ها مقدمهٔ هدایت می‌شوند و در دل سیاهی‌ها، روشنایی می‌درخشد. خداوند، بی‌شک، ماکرترین ماکران است؛ «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ وَ اللهُ خَیرُ الماکِرین». این صفت الهی، نه به معنای فریب‌کاریِ مذموم، بلکه به معنای تدبیر پنهان و چیرگی ارادهٔ حق بر ارادهٔ مخلوق است.

در این بیت، مولانا به داستان عیسی (ع) اشاره می‌کند، روایتی که در قرآن کریم نیز آمده است. آن «امیر» که با مکر و قصد آزار بر عیسی (ع) تندی می‌کند و او را در پی می‌گیرد، بی‌خبر از آن است که این تعقیب و گریز، خود مقدمهٔ معراج و اوج گرفتن عیسی (ع) خواهد بود. عیسی (ع) به ظاهر در خانه پنهان می‌شود، اما این پنهان شدن، پنهان شدن از ضعف نیست؛ بلکه نقطهٔ آغاز عزیمتی آسمانی است. همان‌طور که مولانا در ادامه می‌آورد، «اندر آید تا شود او تاجدار / خود ز شبه عیسی آید تاج دار». یعنی عیسی (ع) به جای تاجدارِ زمین شدن بر دار، به تاجدارِ آسمان تبدیل می‌شود و فردی شبیه به او (شبه عیسی) به جای او بر دار می‌رود. این همان «وَ ما صَلَبوهُ وَ ما قَتَلوهُ وَ لکِن شُبِّهَ لَهُم» قرآن است.

این حکایت نشان‌دهندهٔ وارونگی مقاصد انسانی در برابر ارادهٔ الهی است. دشمنان قصد ذلیل کردن و نابودی داشتند، اما نتیجهٔ کارشان، عزت و اعجاز شد. نه فقط در مورد عیسی (ع)، بلکه در نمونه‌های تاریخی متعدد دیگر نیز این اصل جاری است. از ابرهه که برای ویرانی کعبه آمد، اما عین سعی‌اش موجب عزت مضاعف کعبه شد، تا بازرگانی که در سودای منفعت قدم برمی‌دارد و گاه خود را در زیان غرق می‌بیند. این‌ها همه نمونه‌های «پادزهر در دل زهر» و «خلعت مغفرت در دل گناه» است. خداوندِ «ذواللطف الخفی» گاهی پاداش و گشایش را در جایی می‌نهد که ما انتظار نداریم، حتی در گناهی که به توبه ختم شود و موجب اعتراف و جهش روحی شود، کرامت خاصی نهفته است که در ثواب خالی از لغزش نیست.

پس، این بیت نه فقط یک قصه، که یک اصل کیهانی و معرفتی را برملا می‌کند: هرگز نباید از مکر ظاهری و تندی روزگار ناامید شد. در ژرفای هر خوفی، امیدی پنهان است و از دل هر تندی، لطفی برمی‌خیزد. عارفان از همین رو در هر حالی «آمن» و ایمن‌اند، چرا که دریافته‌اند امنیت راستین، از دل عبور از دریای خونین خوف و رنج پدیدار می‌شود و در هر دم بر مزیت و کمال‌شان می‌افزاید.

نکات کلیدی

  • ظاهر مکر و تندی در جهان، می‌تواند پوششی برای تدبیر پنهان و لطف الهی باشد.
  • آنچه به چشم انسان شکست و ناکامی می‌آید، در کارگاه خداوند گاه مقدمهٔ گشایش و معراج است.
  • ارادهٔ حق بر مقاصد و مکر انسان‌ها چیره است و نتایج را به سوی خیر مطلق سوق می‌دهد.
  • داستان عیسی (ع) نمونه‌ای برجسته از مکر الهی است که تعقیب دشمنان را به معراج او بدل ساخت.
  • باید فراتر از ظواهر نگریست و در هر خوفی امید و در هر زهر تریاقی نهفته جست.
  • امنیت و کمال حقیقی برای عارفان، از دل عبور شجاعانه از رنج‌ها و بیم‌ها حاصل می‌شود.

Sources: d6-s96 · 21:13:50 d6-s96 · 22:00:00 d6-s96 · 23:16:30

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.