لوستل› دفتر ۶› د پاسبان کیسه چې چوپ و تر څو غلو د سوداګرو ټول سامانونه یوړل بیا وروسته یې چیغې وهلې او پاسباني یې کوله› بيت ۵۵۴

M6:554 — هم‌چنین هم بی‌نمک می‌نال نیز / که ذلیلان را نظر کن ای عزیز

هم‌چنین هم بی‌نمک می‌نال نیزکه ذلیلان را نظر کن ای عزیز
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:554

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همچنان، حتی اگر ناله‌ات بی‌تأثیر و بی‌نمک باشد، باز هم ناله کن، چرا که ای پروردگار قدرتمند، بر این فروافتادگان و خوارشدگان نظر افکن.

معنا: این بیت بر ارزش ناله و توبهٔ حتی ناقص و دیرهنگام تأکید دارد، و می‌گوید که روی آوردن به خداوند، هرچند که با «حال» و شایستگی کامل نباشد، بهتر از غفلت و بی‌خبری مطلق است.

شرح

این بیت در پایان داستانی عمیق و پرمعنا از مثنوی می‌آید: داستان پاسبان بی‌خیالی که در برابر دزدان خاموش می‌ماند و پس از غارت کاروان، تازه به چوبک‌زدن و فریاد می‌پردازد. مولانا از زبان کاروانیان، خطای این پاسبان را گوشزد می‌کند که چرا در زمان خطر فریاد نکردی؟ و پاسبان پاسخ می‌دهد که از ترس تیغ دزدان، دهانم را بستم. اما حالا که رفتند، هر چقدر بخواهید فریاد می‌زنم.

اینجاست که مولانا با حکمتی ژرف وارد می‌شود و به ما می‌آموزد که گرچه این فریادِ دیرهنگام و بی‌نمک است، اما از آن هم بی‌نمک‌تر، غفلت مطلق و بی‌خبری است. «همچنین هم بی‌نمک می‌نال نیز» یک دعوت است به توبه، حتی اگر این توبه فاقد شور و حال واقعی، یا بعد از از دست رفتن فرصت‌ها باشد. ناله‌ای که شاید طعم و مزهٔ پذیرش کامل را نداشته باشد، اما نشانی است از بیداری و توجهی که از بی‌خبری و غفلت صددرصد بهتر است. من همیشه گفته‌ام که غفلت، آفت جان انسان است و حتی یک تلنگرِ دیرهنگام، ارزش دارد.

خطاب «که ذلیلان را نظر کن ای عزیز»، درخواست از پروردگار است که به حال ما فروافتادگان و ذلیل‌شدگان، چه از جهت غفلت و چه از جهت از دست دادن مال دنیا، نظر لطفی افکند. واژهٔ «عزیز» در اینجا، همان‌طور که در قرآن کریم آمده است («والله عزیز ذو انتقام»)، بیشتر به معنای «نیرومند» و «با عزت» است، نه صرفاً «گرامی». یعنی ما به درگاه خدای قدرتمند ناله می‌کنیم، نه صرفاً خدای مهربان، چرا که تنها قادر مطلق می‌تواند جبران مافات کند و بی‌اعتنایی ما را ببخشد.

مولانا سپس این نکتهٔ کلیدی را مطرح می‌کند: «بی‌گاه باشد یا به گاه / از تو چیزی فوت کی شد ای اله». فرصت‌ها از ما انسان‌ها فوت می‌شود؛ ما گاهی دیر به درگاه خداوند می‌آییم، گاهی با حال و گاهی بی‌حال. اما خداوند، که «لکَیلا تاسَوا عَلی ما فاتَکُم و لا تَفرحُوا بِما آتاکُم» (سوره حدید) را فرموده است، خود چیزی را از دست نمی‌دهد. پس نالهٔ ما، هرچند دیرهنگام و بی‌نمک، هرچند بی‌گاه و بدون آمادگی کامل، مانعی برای نظر لطف او نیست. این کلام عین زهد است، همان‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) فرمودند که زاهد کسی نیست که دنیا را ترک کند، بلکه کسی است که به آن دلبستگی شدید نداشته باشد. یعنی حتی در از دست دادن‌ها، غم را به اندازه نگه دارد، و در به دست آوردن‌ها، شادی را به اندازه. این درسی است برای زندگی عاقلانه. اما مولانا در اینجا از این ورای عقلانیت و به سوی عشق می‌رود: حتی اگر عقل بگوید دیر شده یا ناله‌ات بی‌اثر است، عشق می‌گوید ناله کن، چرا که «غفلت بی‌نمک‌تر زان یقین» است. این یک دعوت به کنش روحانی، هرچند ناقص، در برابر سکونِ مهلکِ غفلت است.

نکات کلیدی

  • حتی ناله‌ای که دیرهنگام باشد یا از سر حال نباشد (بی‌نمک)، از غفلت و بی‌خبری مطلق بهتر است.
  • بی‌خبری و غفلت، «بی‌نمک‌ترین» حالت است و هیچ سودی ندارد.
  • خداوند «عزیز» (نیرومند و با عزت) است و نالهٔ «ذلیلان» را، حتی اگر بی‌گاه باشد، می‌تواند بپذیرد.
  • زمان‌بندی و «حال» ما انسان‌ها محدود است، اما قدرت و ذات خداوند نامحدود و فراتر از این قیدهاست.
  • این بیت دعوتی است به ترک انفعال در برابر خطاها و روی آوردن به طلب و توجه، هرچند ناقص.

Sources: d6-s12 · 02:05:04 d6-s12 · 02:45:48 d6-s12 · 02:54:22

❋

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.