Ler Livro 1 A história do merceeiro e o papagaio, e o papagaio derramando óleo na loja Dístico 287

M1:287 — این کند از امر و او بهرِ ستیز / بر سَرِ استیزه‌رویان خاک ریز

این کند از امر و او بهرِ ستیزبر سَرِ استیزه‌رویان خاک ریز
✦ Renderizar este beyt em Português

M1:287

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — de suas palestras gravadas sobre o Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کس (ولی خدا) این کار را به فرمان (الهی) انجام می‌دهد، و این دیگری (استیزه‌جو) برای ستیز و مقابله؛ بر سر ستیزه‌جویان خاک بریز. معنا: این بیت تفاوت بنیادین میان عملی که از سر اطاعت و فرمان الهی است با عملی که از سر رقابت و ستیزه‌جویی است را بیان می‌کند و به ما توصیه می‌کند که از راه ستیزه‌جویان دوری کنیم.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیشین، یکی از ژرف‌ترین درس‌های خود را به ما می‌آموزد: تمایز میان ظاهر و باطن. من بارها گفته‌ام که گمراهی بسیاری از مردم از همین‌جاست که به صورت یکسان نگاه می‌کنند، اما از سیرت متفاوت غافل می‌مانند. این دقیقاً همان چیزی است که مولانا در مقام تفسیر مثنوی به مثنوی به آن بازمی‌گردد و در این فراز تبیین می‌کند.

بیت می‌گوید: یکی کاری را از امر انجام می‌دهد و دیگری همان کار را بهر ستیز. این امر، فرمان و ارادهٔ حق است که از باطن وجود ولی خدا برمی‌خیزد؛ عملی است که از ریشه‌ای پاک سیراب شده است. در مقابل، ستیز به معنای رقابت، جدال و صرفاً مقابله‌به‌مثل است؛ عملی که ریشه‌ای جز خودبینی و خودنمایی ندارد. من به صراحت می‌گویم که مولانا در اینجا به تمایز میان عمل حق و عمل باطل اشاره می‌کند، حتی اگر ظاهرشان یکسان باشد.

من قبلاً هم به شما گفته‌ام، مولانا در جای دیگری همین نکته را با مثال‌هایی چون زنبورها (یکی نیش، دیگری عسل)، آهوها (یکی سرگین، دیگری مشک)، و نی‌ها (یکی خالی، دیگری پرشکر) روشن می‌کند. من این را در سخنرانی‌هایم بارها گفته‌ام که هر دو نی خوردند از یک آبخور / این یکی خالی و آن دیگر شکر. این بیت که اکنون در آنیم، دقیقاً همین منطق را بر عمل آدمی اطلاق می‌کند. عملی که از اولیای حق سر می‌زند، ریشه‌اش در امر الهی است. اما عملی که از استیزه‌رویان – یعنی ستیزه‌جویان و مقلدان بی‌بصیرت – برمی‌آید، ریشه‌اش در عناد و رقابت است.

مولانا ادامه می‌دهد: بر سَرِ استیزه‌رویان خاک ریز. این یک توصیهٔ صریح عرفانی و اخلاقی است. خاک ریختن بر سر کسی به معنای ترک کردن، رها کردن و بهایی ندادن به او و راهش است. مولانا ما را از همراهی با کسانی که بهر ستیز عمل می‌کنند، برحذر می‌دارد. چرا؟ چون عمل آن‌ها، هرچند ممکن است به ظاهر نیکو جلوه کند، اما از باطنی بیمار سرچشمه گرفته و در نهایت ثمری جز انحراف نخواهد داشت. این عین آن نکته است که غزالی نیز دربارهٔ مراء (جدل) می‌گفت که حتی اگر حق با تو باشد، جدل را رها کن؛ زیرا روح را می‌خراشد و حقیقت در پس آن پنهان می‌ماند.

این ندانستن فرق بی‌منتها میان دو عمل ظاهراً یکسان، مولانا را به این نتیجه می‌رساند که بسیاری از مردم بوزینه‌طبع عمل می‌کنند. بوزینه تقلید می‌کند، اما نه حقیقت عمل، بلکه فقط ظاهر آن را. کافران نیز، به تعبیر مولانا، که همان حق‌پوشان هستند، در مری بوزینه‌طبع عمل می‌کنند؛ یعنی در جدال و انکار، تقلیدی سطحی از حق را ارائه می‌دهند که از عمق معرفت تهی است. عمل ولی خدا از امر است، اما عمل استیزه‌رو صرفاً از سر استیزه و رقابت کورکورانه. این تمایز، کلید فهم بسیاری از پدیده‌های انسانی و معنوی است.

نکات کلیدی

  • ظاهر اعمال فریبنده است؛ تفاوت بنیادین در نیت و منشأ عمل است.
  • اعمالی که از امر الهی نشأت می‌گیرند، با اعمالی که از ستیز و رقابت سرچشمه می‌گیرند، ماهیتاً متفاوت‌اند.
  • مولانا به ما توصیه می‌کند که از راه ستیزه‌جویان دوری کنیم و به اعمال ظاهربینانه بها ندهیم.
  • طبع و درون آدمی تعیین‌کنندهٔ کیفیت و ثمرهٔ عمل اوست، نه صرف شکل بیرونی آن.
  • تقلید کورکورانه و جدال بر اساس بوزینه‌طبعی مانع دیدن حقیقت و فهم فرق بی‌منتها می‌شود.

Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11

به زبانِ تو — Sua língua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.